शिवपुराणम्

समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती

सर्व सृष्टीची मूळ प्रकृती झाली की, तिला कुण्डलिनी, माया आणि शुद्ध मार्ग असं म्हणतात.

सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः

ती विभागाच्या स्वरूपात आहे आणि सहा मार्गांनी विस्तारते; त्यात तीन शब्दाचे आणि तीन अर्थाचे मार्ग आहेत, असं सांगितलं आहे.

सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः

सर्व लोकांसाठी, त्यांच्या स्वतःच्या शुद्धीनुसार, सर्व तत्त्वांच्या विभागामुळे लय किंवा भोगाचा अधिकार मिळतो.

कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः

कलांनी ती तत्त्वं जशी आहेत तशीच, परात्पर प्रकृतीच्या आरंभी, पाच प्रकारे बदलून व्यापली जातात.

कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः

त्या कलांमध्ये निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या कलांचा समावेश होतो, आणि त्या पुरेशा मानल्या जातात. मंत्र, पद आणि वर्ण या मार्गांना त्यांच्या नावांप्रमाणेच ओळखले जाते.

भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते

भुवन, तत्त्व आणि कला हे मार्ग त्यांच्या अर्थानुसार अनुक्रमे ठरवलेले आहेत. येथे सर्वांचा एकमेकांतील व्याप आणि न व्याप याचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः

मंत्र सर्व पदांनी व्यापलेले असतात, कारण वाक्ये पदांपासून बनतात; आणि पदे वर्णांनी व्यापलेली असतात, कारण ज्ञानी लोक म्हणतात की वर्णांचा समूह म्हणजे पद.

वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्

वर्ण भुवनांनी व्यापलेले असतात, कारण ते त्यात आढळतात; आणि भुवनेही तत्त्वांच्या समूहांनी, त्यांच्या उत्पत्ती आणि विस्तारामुळे व्यापली जातात.

व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्

ही सर्व तत्त्वे कारणरूप तत्त्वांनी अनेक प्रकारे व्यापली जातात, कारण त्यांच्यापासूनच त्यांची निर्मिती होते; आणि येथे काही भुवने आतून प्रकट होतात.

पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्

इतर भुवने, जी पुराणांतून ओळखली जातात, ती शिवागमात समजावीत; आणि काही तत्त्वे सांख्य व योगातही प्रसिद्ध आहेत.

शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्

शिवशास्त्रांत प्रसिद्ध असलेली इतर तत्त्वेही पूर्णपणे विचारात घ्यावीत; आणि त्या तत्त्वांना कलांनी जशी आहेत तशी व्यापलेली आहेत.

परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्

परम प्रकृतीच्या आरंभी, पाच प्रकारच्या बदलातून, निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या त्या पाच कलांनी अनुक्रमे पाचही व्यापलेली असतात.

व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः

व्यापण्याच्या दृष्टीने, ती पराशक्ती सहा मार्गांत विभागली जात नाही, कारण पराप्रकृतीचे अस्तित्व शिवतत्त्वापासूनच सिद्ध होते.

शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा

शक्तीपासून पृथ्वीपर्यंत सर्व काही शिवतत्त्वातून उत्पन्न झालेले आहे आणि ते सर्व एकाच शक्तीने व्यापलेले आहे, जसे मातीने कुंभ वगैरे व्यापलेले असते.

शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्

शिवाचे ते परम धाम, जे सहा मार्गांनी प्राप्त करता येते, ते व्यापणाऱ्या व न व्यापणाऱ्या शक्तीने, पाच तत्त्वांच्या शुद्धीमुळे व्यापलेले आहे.

निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्

निवृत्तीपासून रुद्रापर्यंत अंडाची शुद्धी स्थितीने होते; त्यापुढे, अव्यक्त क्षेत्रापर्यंत, प्रतिष्ठेने होते.

तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया

त्यापुढे, विद्या मधल्या भागात, विश्वेश्वरापर्यंत शांतीने; आणि त्यापुढे, मधल्या शेवटी, शुद्धी शांत्यतीत शक्तीने होते.

यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

जे परम आकाश म्हणतात, ते पराप्रकृतीशी एकरूप झाल्यामुळे आहे; हीच ती पाच तत्त्वे आहेत, ज्यांनी संपूर्ण जग व्यापले आहे.

तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति

तेथे साधकांनी हे सर्व पाहिले पाहिजे; कारण जो मार्गांचा व्याप न कळता शुद्धी करायला इच्छितो,

स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्

तो फसवला जातो आणि शुद्धीचे फळ मिळवू शकत नाही; त्याचा परिश्रम व्यर्थ जातो आणि तो केवळ नरकातच पोहोचतो.

शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते

शक्तिपाताचा संयोग नसल्यास तत्त्वे त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात, त्यांचा व्याप आणि वाढ, हे जाणता येत नाही.

शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया

ऊर्जेची राणी, तीच सर्वश्रेष्ठ शक्ती, ही चैतन्यस्वरूप आणि अंतःकरणाची अधीश्वरी आहे. तिच्यामुळे, जी सर्व कारणांची मूळ आहे, शिव सर्वत्र व्यापून राहतो.

नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी

ही ना आत्मा आहे, ना माया, आणि विचार केला तर कोणताही बदल नाही. ही ना बंधन आहे, ना मुक्ती, तरीही बंधन आणि मुक्ती दोन्ही घडवते.

सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः

ती सर्व ऐश्वर्याच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेली असून, शिवाची सखी आहे. तिचे स्वरूप शिवासारखेच असले तरी, विविध अवस्थांमुळे ती वेगळी ओळखली जाते.

स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्

शिव फक्त तिच्यामुळेच धरला जातो, आणि ती नेहमी त्याच्यामुळे धरली जाते. त्यांच्या एकत्र येण्यापासून निर्माण झालेले कार्य म्हणजे हे जग, जे त्यांच्या पराक्रमी संयोगातून जन्मले आहे.

स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः

शिव कर्ता आहे, ती कारण आहे—म्हणून त्यांचा भेद ठरवला आहे. तरीही, प्रत्यक्षात एकच शिव दोन रूपांनी प्रकट झाला आहे.

स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी

काही जण म्हणतात, त्यांचा भेद स्त्री आणि पुरुष असा आहे; पण इतर काही मानतात की, शिवाची सर्वोच्च शक्ती त्याच्यातच अंतर्भूत आहे.

प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी

जशी सूर्याची प्रभा वेगळी असूनही त्याच्याशी जोडलेली असते, तशीच ती चैतन्यस्वरूप असून वेगळी आहे—असे निश्चित झाले आहे. म्हणून शिव हा सर्वोच्च कारण आहे, आणि त्याची आज्ञा हीच सर्वश्रेष्ठ सत्ता आहे.

तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च

फक्त तिच्या प्रेरणेनेच शैवी मूळ प्रकृती, जी अविनाशी आहे, तीच महा-माया, माया आणि त्रिगुणयुक्त प्रकृती होते.