शिवपुराणम्

अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्

अग्नीपासून अमृत निर्माण होते आणि अमृतामुळे अग्नी बळकट होतो. म्हणूनच अग्नी-सोम तत्व जगासाठी हितकारक आहे.

हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्

हविष्यामुळे धान्याची समृद्धी होते; पावसामुळे धान्य वाढते. पावसासाठीच हविष्य असते; म्हणूनच हे जग अग्नी आणि सोम यांच्या आधारावर टिकून आहे.

अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः

अग्नी वरच्या दिशेने जळतो, जिथपर्यंत सोमाचे अमृत आहे; आणि जिथपर्यंत अग्नीचे स्थान आहे, तिथपर्यंत सोमाचे अमृत खाली वाहते.

अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्

म्हणून काळाग्नी खाली आहे आणि शक्ती वर आहे; जोपर्यंत वर जाळणे आणि खाली पूर येणे चालू आहे.

आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः

ही वर जाणारी काळाग्नी आधारशक्तीने धरली आहे; तसेच खाली वाहणारा सोम म्हणजेच शिवशक्तीचे स्थान आहे.

शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन

शिव वर आहे, शक्ती खाली आहे; शक्ती वर आहे, शिव खाली आहे. अशा प्रकारे, इथे काहीही नाही जे शिव आणि शक्तीने व्यापलेले नाही.

असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः

अग्नीने जग वारंवार जाळून राख केले आहे, असं म्हणतात. म्हणूनच अग्नीची खरी ताकद त्या राखेत आहे.

यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते

जो कोणी या राखेचं खरं स्वरूप ओळखून, 'अग्नी' या मंत्रांसह त्या राखेने स्नान करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते

अग्नीची जी राख आहे, ती पुन्हा सोमाने स्नान केल्यावर, ज्या प्रकारे संयोग होत नाही, त्या पद्धतीने ती प्रकृतीच्या अधिकारासाठी योग्य ठरते.

योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्

पण जेव्हा ती राख सर्वत्र संयोगाच्या मार्गाने, शक्तीच्या अमृतवर्षेने स्नान केली जाते, तेव्हा ती प्रकृतीचा अधिकार दूर करते.

अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः

म्हणून, नेहमी अशा प्रकारे अमृताने स्नान केल्याने मृत्यूवर विजय मिळवता येतो; शिव आणि शक्तीच्या अमृताचा स्पर्श ज्याला झाला, त्याला मृत्यू कसा होईल?

यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते

जो या गुप्त दहन आणि स्नानाची पद्धत जाणतो, आणि अग्नी-सोमाची अवस्था सोडतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही.

शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते

जो शिवाच्या अग्नीने शरीर जाळतो आणि योगमार्गाने शक्तीच्या अमृताने स्नान करतो, तो अमरत्वासाठी पात्र ठरतो.

हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः

देवाने सांगितलेला हा अर्थ हृदयात ठेवावा — हे विश्व अग्नी आणि सोमस्वरूप आहे, असं समजावं.

निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा षडध्ववेदनं सम्यक् समासान्न तु विस्तरात्

मी सांगतो की जगातील वाणी आणि अर्थ यांचं स्वरूप कसं ठरवलं आहे, आणि सहा मार्गांचं ज्ञान कसं आहे, ते थोडक्यात सांगतो, विस्ताराने नाही.

नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः

कोणतीही वस्तू विना-शब्द नाही, आणि कोणताही शब्द निरर्थक नाही; म्हणून योग्य वेळी प्रत्येक शब्द सर्व अर्थ सांगतो.

प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः

प्रकृतीचा हा बदल दोन प्रकारचा आहे — शब्द आणि अर्थ यांची निर्मिती. हीच शिव आणि शक्ती या परमात्म्यांची आदिम मूर्ती आहे.

शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा

शब्दस्वरूप शक्ती तीन प्रकारची आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात — स्थूल, सूक्ष्म आणि परा. जी ऐकू येते ती स्थूल आहे.

सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया

सूक्ष्म ही विचारातून बनलेली आहे, आणि जी विचाररहित आहे ती परा आहे. तीच पराशक्ती शिवतत्त्वात वसते.

ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया

ज्ञानशक्तीच्या संयोगाने, ती इच्छाशक्तीने बळकट होते; सर्व शक्तींच्या एकत्रित स्वरूपामुळे तिला शक्तितत्त्व असं म्हणतात.

समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती

सर्व सृष्टीची मूळ प्रकृती झाली की, तिला कुण्डलिनी, माया आणि शुद्ध मार्ग असं म्हणतात.

सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः

ती विभागाच्या स्वरूपात आहे आणि सहा मार्गांनी विस्तारते; त्यात तीन शब्दाचे आणि तीन अर्थाचे मार्ग आहेत, असं सांगितलं आहे.

सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः

सर्व लोकांसाठी, त्यांच्या स्वतःच्या शुद्धीनुसार, सर्व तत्त्वांच्या विभागामुळे लय किंवा भोगाचा अधिकार मिळतो.

कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः

कलांनी ती तत्त्वं जशी आहेत तशीच, परात्पर प्रकृतीच्या आरंभी, पाच प्रकारे बदलून व्यापली जातात.

कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः

त्या कलांमध्ये निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या कलांचा समावेश होतो, आणि त्या पुरेशा मानल्या जातात. मंत्र, पद आणि वर्ण या मार्गांना त्यांच्या नावांप्रमाणेच ओळखले जाते.

भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते

भुवन, तत्त्व आणि कला हे मार्ग त्यांच्या अर्थानुसार अनुक्रमे ठरवलेले आहेत. येथे सर्वांचा एकमेकांतील व्याप आणि न व्याप याचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः

मंत्र सर्व पदांनी व्यापलेले असतात, कारण वाक्ये पदांपासून बनतात; आणि पदे वर्णांनी व्यापलेली असतात, कारण ज्ञानी लोक म्हणतात की वर्णांचा समूह म्हणजे पद.

वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्

वर्ण भुवनांनी व्यापलेले असतात, कारण ते त्यात आढळतात; आणि भुवनेही तत्त्वांच्या समूहांनी, त्यांच्या उत्पत्ती आणि विस्तारामुळे व्यापली जातात.

व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्

ही सर्व तत्त्वे कारणरूप तत्त्वांनी अनेक प्रकारे व्यापली जातात, कारण त्यांच्यापासूनच त्यांची निर्मिती होते; आणि येथे काही भुवने आतून प्रकट होतात.