शिवपुराणम्

बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्

गणेशाने रक्षकाचा वेष धारण केला होता, त्याच्या हातात सोन्याची काठी, रत्नजडित अंगरखा आणि सर्पासारखी छुरी होती.

यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया

सोम आणि नंदी या दोघांनाही त्याने आनंद दिला म्हणून त्याला 'सोमनंदी' हे नाव मिळाले.

इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः

अशा प्रकारे देवीला संतुष्ट करून, चंद्रकोरी धारण केलेल्या देवाने त्याला रत्नजडित दिव्य दागिन्यांनी अलंकृत केले.

ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः

मग शशांकभूषित हराने, सर्वांना मोहून टाकणाऱ्या आणि पर्वतराजाच्या कन्या असलेल्या गौरीला मोठ्या आदराने पलंगावर बसवले आणि सुंदर दागिन्यांनी तिचे अलंकरण केले.

देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि

देवीचे देवाने सन्मान करत असताना असे सांगितले, 'हे विश्व अग्नी-सोम आणि वाणी-अर्थ यांच्या स्वरूपाचे आहे.'

आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः

'संपूर्ण सामर्थ्य आज्ञेतच आहे; ती आज्ञा म्हणजेच तू आहेस,' असे सांगितले. हे आम्हाला नीट आणि क्रमाने ऐकायचे आहे.

अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः

अग्नीला 'रौद्री' म्हणतात, ती तीव्र आणि तेजस्वी रूप आहे; सोम म्हणजे शक्ती, अमृतमय आणि शांतता देणारे तिचे स्वरूप आहे.

अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी

जे अमर आहे तेच पाया आहे; तेच तेज, ज्ञान आणि कला आहे. सर्व सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये हे रस आणि तेज व्यापून आहे.

द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका

तेजाची क्रिया दोन प्रकारची असते: एक सूर्यस्वरूप, अग्नीमय; आणि रसाची क्रिया सोमस्वरूप, जलमय असते.

विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्

तेज म्हणजे वीज वगैरे, आणि रस म्हणजे गोडवा वगैरे. या तेज आणि रस यांच्या विभागांनी हे सर्व चराचर जग टिकून आहे.

अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्

अग्नीपासून अमृत निर्माण होते आणि अमृतामुळे अग्नी बळकट होतो. म्हणूनच अग्नी-सोम तत्व जगासाठी हितकारक आहे.

हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्

हविष्यामुळे धान्याची समृद्धी होते; पावसामुळे धान्य वाढते. पावसासाठीच हविष्य असते; म्हणूनच हे जग अग्नी आणि सोम यांच्या आधारावर टिकून आहे.

अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः

अग्नी वरच्या दिशेने जळतो, जिथपर्यंत सोमाचे अमृत आहे; आणि जिथपर्यंत अग्नीचे स्थान आहे, तिथपर्यंत सोमाचे अमृत खाली वाहते.

अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्

म्हणून काळाग्नी खाली आहे आणि शक्ती वर आहे; जोपर्यंत वर जाळणे आणि खाली पूर येणे चालू आहे.

आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः

ही वर जाणारी काळाग्नी आधारशक्तीने धरली आहे; तसेच खाली वाहणारा सोम म्हणजेच शिवशक्तीचे स्थान आहे.

शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन

शिव वर आहे, शक्ती खाली आहे; शक्ती वर आहे, शिव खाली आहे. अशा प्रकारे, इथे काहीही नाही जे शिव आणि शक्तीने व्यापलेले नाही.

असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः

अग्नीने जग वारंवार जाळून राख केले आहे, असं म्हणतात. म्हणूनच अग्नीची खरी ताकद त्या राखेत आहे.

यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते

जो कोणी या राखेचं खरं स्वरूप ओळखून, 'अग्नी' या मंत्रांसह त्या राखेने स्नान करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते

अग्नीची जी राख आहे, ती पुन्हा सोमाने स्नान केल्यावर, ज्या प्रकारे संयोग होत नाही, त्या पद्धतीने ती प्रकृतीच्या अधिकारासाठी योग्य ठरते.

योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्

पण जेव्हा ती राख सर्वत्र संयोगाच्या मार्गाने, शक्तीच्या अमृतवर्षेने स्नान केली जाते, तेव्हा ती प्रकृतीचा अधिकार दूर करते.

अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः

म्हणून, नेहमी अशा प्रकारे अमृताने स्नान केल्याने मृत्यूवर विजय मिळवता येतो; शिव आणि शक्तीच्या अमृताचा स्पर्श ज्याला झाला, त्याला मृत्यू कसा होईल?

यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते

जो या गुप्त दहन आणि स्नानाची पद्धत जाणतो, आणि अग्नी-सोमाची अवस्था सोडतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही.

शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते

जो शिवाच्या अग्नीने शरीर जाळतो आणि योगमार्गाने शक्तीच्या अमृताने स्नान करतो, तो अमरत्वासाठी पात्र ठरतो.

हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः

देवाने सांगितलेला हा अर्थ हृदयात ठेवावा — हे विश्व अग्नी आणि सोमस्वरूप आहे, असं समजावं.

निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा षडध्ववेदनं सम्यक् समासान्न तु विस्तरात्

मी सांगतो की जगातील वाणी आणि अर्थ यांचं स्वरूप कसं ठरवलं आहे, आणि सहा मार्गांचं ज्ञान कसं आहे, ते थोडक्यात सांगतो, विस्ताराने नाही.

नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः

कोणतीही वस्तू विना-शब्द नाही, आणि कोणताही शब्द निरर्थक नाही; म्हणून योग्य वेळी प्रत्येक शब्द सर्व अर्थ सांगतो.

प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः

प्रकृतीचा हा बदल दोन प्रकारचा आहे — शब्द आणि अर्थ यांची निर्मिती. हीच शिव आणि शक्ती या परमात्म्यांची आदिम मूर्ती आहे.

शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा

शब्दस्वरूप शक्ती तीन प्रकारची आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात — स्थूल, सूक्ष्म आणि परा. जी ऐकू येते ती स्थूल आहे.

सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया

सूक्ष्म ही विचारातून बनलेली आहे, आणि जी विचाररहित आहे ती परा आहे. तीच पराशक्ती शिवतत्त्वात वसते.