शिवपुराणम्

लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्

लाजेखातर कौशिकीने वर्णनाशिवाय काहीच बोलली नाही. तेच आता मी सांगतो, देवीचे वर्णन ऐक.

किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति

देवतांनी तिला पाहिले नाही का, जिला मी कौशिकी म्हणून निर्माण केले? अशी कन्या या जगात कधीच झाली नाही आणि होणारही नाही.

तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः

तिचे सामर्थ्य, बळ, विंध्यातले निवासस्थान, विजय, आणि शुंभ-निशुंभाचा युद्धात वध हे सर्व तिचेच आहे.

प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति

ती नेहमी जगाला प्रत्यक्ष फळ देते, आणि लोकांचे कायम रक्षण व्हावे म्हणून ब्रह्मा तिचे नेहमी स्तवन करतो.

इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा

देवी बोलत असताना, तिच्या आज्ञेने तिच्या सखीने वाघ आणून तिच्यासमोर ठेवला.

तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः

तो वाघ पाहून देवी पुन्हा म्हणाली, 'देवतांनी हा वाघ साधन म्हणून आणला आहे; बघ, माझ्या भक्तांमध्ये यासारखा कोणी नाही.'

अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्

त्याने वाईट लोकांपासून माझे तपोवन वाचवले; तो माझा खरा भक्त आहे आणि स्वतःच्या रक्षणावर पूर्ण विश्वास ठेवणारा आहे.

स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे

तू आपला देश सोडून माझ्या कृपेच्या इच्छेने इथे आला आहेस. जर तुला माझ्यावर खरोखर प्रेम असेल, तर मला तुझे सर्वश्रेष्ठ प्रेम दाखव.

नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर

नंदीच्या आज्ञेने तो स्वतः, त्या चिन्हांनी युक्त अशा रक्षकांसह, नेहमी अंतःपुराच्या दाराशी उभा असतो, हे प्रभो.

मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्

देवीचे गोड, प्रेमळ आणि शुभ वचन ऐकून देव आनंदित झाला आणि म्हणाला, 'मी तृप्त आहे,' आणि त्या क्षणी तो त्याला प्रकट झाला.

बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्

गणेशाने रक्षकाचा वेष धारण केला होता, त्याच्या हातात सोन्याची काठी, रत्नजडित अंगरखा आणि सर्पासारखी छुरी होती.

यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया

सोम आणि नंदी या दोघांनाही त्याने आनंद दिला म्हणून त्याला 'सोमनंदी' हे नाव मिळाले.

इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः

अशा प्रकारे देवीला संतुष्ट करून, चंद्रकोरी धारण केलेल्या देवाने त्याला रत्नजडित दिव्य दागिन्यांनी अलंकृत केले.

ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः

मग शशांकभूषित हराने, सर्वांना मोहून टाकणाऱ्या आणि पर्वतराजाच्या कन्या असलेल्या गौरीला मोठ्या आदराने पलंगावर बसवले आणि सुंदर दागिन्यांनी तिचे अलंकरण केले.

देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि

देवीचे देवाने सन्मान करत असताना असे सांगितले, 'हे विश्व अग्नी-सोम आणि वाणी-अर्थ यांच्या स्वरूपाचे आहे.'

आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः

'संपूर्ण सामर्थ्य आज्ञेतच आहे; ती आज्ञा म्हणजेच तू आहेस,' असे सांगितले. हे आम्हाला नीट आणि क्रमाने ऐकायचे आहे.

अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः

अग्नीला 'रौद्री' म्हणतात, ती तीव्र आणि तेजस्वी रूप आहे; सोम म्हणजे शक्ती, अमृतमय आणि शांतता देणारे तिचे स्वरूप आहे.

अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी

जे अमर आहे तेच पाया आहे; तेच तेज, ज्ञान आणि कला आहे. सर्व सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये हे रस आणि तेज व्यापून आहे.

द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका

तेजाची क्रिया दोन प्रकारची असते: एक सूर्यस्वरूप, अग्नीमय; आणि रसाची क्रिया सोमस्वरूप, जलमय असते.

विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्

तेज म्हणजे वीज वगैरे, आणि रस म्हणजे गोडवा वगैरे. या तेज आणि रस यांच्या विभागांनी हे सर्व चराचर जग टिकून आहे.

अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्

अग्नीपासून अमृत निर्माण होते आणि अमृतामुळे अग्नी बळकट होतो. म्हणूनच अग्नी-सोम तत्व जगासाठी हितकारक आहे.

हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्

हविष्यामुळे धान्याची समृद्धी होते; पावसामुळे धान्य वाढते. पावसासाठीच हविष्य असते; म्हणूनच हे जग अग्नी आणि सोम यांच्या आधारावर टिकून आहे.

अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः

अग्नी वरच्या दिशेने जळतो, जिथपर्यंत सोमाचे अमृत आहे; आणि जिथपर्यंत अग्नीचे स्थान आहे, तिथपर्यंत सोमाचे अमृत खाली वाहते.

अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्

म्हणून काळाग्नी खाली आहे आणि शक्ती वर आहे; जोपर्यंत वर जाळणे आणि खाली पूर येणे चालू आहे.

आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः

ही वर जाणारी काळाग्नी आधारशक्तीने धरली आहे; तसेच खाली वाहणारा सोम म्हणजेच शिवशक्तीचे स्थान आहे.

शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन

शिव वर आहे, शक्ती खाली आहे; शक्ती वर आहे, शिव खाली आहे. अशा प्रकारे, इथे काहीही नाही जे शिव आणि शक्तीने व्यापलेले नाही.

असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः

अग्नीने जग वारंवार जाळून राख केले आहे, असं म्हणतात. म्हणूनच अग्नीची खरी ताकद त्या राखेत आहे.

यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते

जो कोणी या राखेचं खरं स्वरूप ओळखून, 'अग्नी' या मंत्रांसह त्या राखेने स्नान करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते

अग्नीची जी राख आहे, ती पुन्हा सोमाने स्नान केल्यावर, ज्या प्रकारे संयोग होत नाही, त्या पद्धतीने ती प्रकृतीच्या अधिकारासाठी योग्य ठरते.