शिवपुराणम्

जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्

जगाच्या कल्याणासाठी आपण आपल्या इच्छेने घेतलेल्या देहांनी वावरतो. जर आपण वेगळे झालो, तर हे जग आधाराविना राहील.

अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्

इथे दुसरा एक कारण आहे, जे शास्त्र आणि तर्काने ठरवले आहे. जसे शब्द आणि अर्थ कधीच वेगळे होत नाहीत, तसे हे स्थावर आणि जंगम जगही आहे.

त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते

तू प्रत्यक्ष वाणीचे अमृत आहेस, मी श्रेष्ठ अर्थाचे अमृत आहे. दोन्ही अमर आहेत, मग आपल्यात वेगळेपण कसे येईल?

विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः

तू ज्ञान देणारी आहेस, मी तुझ्या जाणिवेतून जाणण्यासारखा आहे. आपली ओळख ज्ञान आणि ज्ञेय अशी असताना आपल्यात वेगळेपण कसे येईल?

न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी

मी कर्माने हे जग निर्माण करत नाही किंवा पुन्हा निर्माण करत नाही. सर्व काही आज्ञेनेच मिळते, म्हणून आज्ञा श्रेष्ठ आहे.

आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्

कारण प्रभुत्व फक्त आज्ञेवर आधारलेले असते आणि ते स्वातंत्र्याचे लक्षण आहे. जर आज्ञेशिवाय मी वेगळा झालो, तर माझे प्रभुत्व कसे राहील?

न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्

आपल्यात कधीच वेगळेपण येत नाही. देवांच्या कार्यासाठी मी केवळ लीला म्हणून काही कृती केल्या.

त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः

तुला काहीही अज्ञात नाही, मग तू रागावलीस का? मग तीनही लोकांचे रक्षण व्हावे म्हणून तुझा राग माझ्यावरही आला.

यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे

जी गोष्ट जीवांना हानीकारक आहे, ती तुझ्यात कधीच नाही, हे प्रियम्वदे, प्रत्यक्ष परमेश्वरी.

शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्

ज्यांचा प्रेमभाव हा मूळ आहे, त्यांचे जन्मस्थान नैसर्गिक असते. तिच्या पतीने गोड आणि सत्य बोलले, तेव्हा तिने हसून उत्तर दिले.

लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्

लाजेखातर कौशिकीने वर्णनाशिवाय काहीच बोलली नाही. तेच आता मी सांगतो, देवीचे वर्णन ऐक.

किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति

देवतांनी तिला पाहिले नाही का, जिला मी कौशिकी म्हणून निर्माण केले? अशी कन्या या जगात कधीच झाली नाही आणि होणारही नाही.

तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः

तिचे सामर्थ्य, बळ, विंध्यातले निवासस्थान, विजय, आणि शुंभ-निशुंभाचा युद्धात वध हे सर्व तिचेच आहे.

प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति

ती नेहमी जगाला प्रत्यक्ष फळ देते, आणि लोकांचे कायम रक्षण व्हावे म्हणून ब्रह्मा तिचे नेहमी स्तवन करतो.

इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा

देवी बोलत असताना, तिच्या आज्ञेने तिच्या सखीने वाघ आणून तिच्यासमोर ठेवला.

तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः

तो वाघ पाहून देवी पुन्हा म्हणाली, 'देवतांनी हा वाघ साधन म्हणून आणला आहे; बघ, माझ्या भक्तांमध्ये यासारखा कोणी नाही.'

अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्

त्याने वाईट लोकांपासून माझे तपोवन वाचवले; तो माझा खरा भक्त आहे आणि स्वतःच्या रक्षणावर पूर्ण विश्वास ठेवणारा आहे.

स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे

तू आपला देश सोडून माझ्या कृपेच्या इच्छेने इथे आला आहेस. जर तुला माझ्यावर खरोखर प्रेम असेल, तर मला तुझे सर्वश्रेष्ठ प्रेम दाखव.

नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर

नंदीच्या आज्ञेने तो स्वतः, त्या चिन्हांनी युक्त अशा रक्षकांसह, नेहमी अंतःपुराच्या दाराशी उभा असतो, हे प्रभो.

मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्

देवीचे गोड, प्रेमळ आणि शुभ वचन ऐकून देव आनंदित झाला आणि म्हणाला, 'मी तृप्त आहे,' आणि त्या क्षणी तो त्याला प्रकट झाला.

बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्

गणेशाने रक्षकाचा वेष धारण केला होता, त्याच्या हातात सोन्याची काठी, रत्नजडित अंगरखा आणि सर्पासारखी छुरी होती.

यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया

सोम आणि नंदी या दोघांनाही त्याने आनंद दिला म्हणून त्याला 'सोमनंदी' हे नाव मिळाले.

इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः

अशा प्रकारे देवीला संतुष्ट करून, चंद्रकोरी धारण केलेल्या देवाने त्याला रत्नजडित दिव्य दागिन्यांनी अलंकृत केले.

ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः

मग शशांकभूषित हराने, सर्वांना मोहून टाकणाऱ्या आणि पर्वतराजाच्या कन्या असलेल्या गौरीला मोठ्या आदराने पलंगावर बसवले आणि सुंदर दागिन्यांनी तिचे अलंकरण केले.

देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि

देवीचे देवाने सन्मान करत असताना असे सांगितले, 'हे विश्व अग्नी-सोम आणि वाणी-अर्थ यांच्या स्वरूपाचे आहे.'

आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः

'संपूर्ण सामर्थ्य आज्ञेतच आहे; ती आज्ञा म्हणजेच तू आहेस,' असे सांगितले. हे आम्हाला नीट आणि क्रमाने ऐकायचे आहे.

अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः

अग्नीला 'रौद्री' म्हणतात, ती तीव्र आणि तेजस्वी रूप आहे; सोम म्हणजे शक्ती, अमृतमय आणि शांतता देणारे तिचे स्वरूप आहे.

अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी

जे अमर आहे तेच पाया आहे; तेच तेज, ज्ञान आणि कला आहे. सर्व सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये हे रस आणि तेज व्यापून आहे.

द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका

तेजाची क्रिया दोन प्रकारची असते: एक सूर्यस्वरूप, अग्नीमय; आणि रसाची क्रिया सोमस्वरूप, जलमय असते.