शिवपुराणम्

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

पण तो वाघ, संपूर्ण शरीराने ताठर आणि भुकेने व्याकुळ, 'माझ्यासाठी हिचे मांसच मिळावे' असे मनाशी ठरवून तिथेच राहिला.

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

तो वाघ नेहमी देवीकडे पाहत, रात्रंदिवस तिच्यासमोर उभा राहत असे, जणू तिची उपासना करीत आहे असेच वाटे.

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

देवीच्या हृदयात दया उत्पन्न झाली—'हा नेहमी माझा भक्त आहे, आणि मी त्याला वाईट प्राण्यांपासून वाचवेन.'

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

देवीच्या दयेच्या योगाने त्याच्यातील तिन्ही मल त्वरित नाहीसे झाले आणि त्या वेळी वाघाने देवीला ओळखले.

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

त्याची भूक शांत झाली, शरीरातील ताठरपणा गेला, जन्मजात वाईटपणा नाहीसा झाला आणि त्याला समाधान मिळाले.

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

तेव्हा, अत्यंत आनंदाने स्वतःचे कार्य सिद्ध झाले हे जाणून, तो लगेच खरा भक्त झाला आणि परमेश्वरीची सेवा करू लागला.

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

तो इतर वाईट प्राण्यांमध्येही वाईटपणा दूर करणारा झाला आणि तपोवनात मुक्तपणे फिरू लागला.

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

देवीचं तप खूपच वाढलं, तीव्र आणि कठीण झालं. दैत्यांनी त्रास दिल्यामुळे देवांनी ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला धाव घेतली.

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

शत्रूंच्या छळामुळे देवांनी आपलं दुःख ब्रह्मदेवाला सांगितलं आणि शुंभ-निशुंभाला समाधानाने मिळालेल्या वराची गोष्टही सांगितली.

सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्

देवतांचं दुःख ऐकून विधाता ब्रह्मदेवाच्या मनात दया आली. दैत्यांच्या विनाशाची कारणमूळ कथा त्यांना आठवली.

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः

देवतांनी विनंती केल्यावर ब्रह्मदेव देवांसह देवीच्या तपोवनात गेले आणि मनात देवांचं दुःख दूर करण्याचा विचार करत राहिले.

ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्

तेथे देवांचा श्रेष्ठ ब्रह्मदेव, सर्व जगाचा आधार असलेल्या, कठोर तपात मग्न असलेल्या भवानी परमेश्वरींना पाहतो.

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्

त्यांनी तिला, जगाची माता, स्वतःच्या भावाची म्हणजे हरिची आणि रुद्राची पत्नी, आणि पर्वतराजाची कन्या म्हणून वंदन केलं.

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्

ब्रह्मदेव आल्याचं पाहून देवीने देवगणांसह त्यांना योग्य स्वागत केलं, अर्घ्य दिलं आणि आदराने त्यांचं सत्कार केलं.

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः

देवीच्या स्वागताच्या शब्दांना उत्तर देऊन आणि तिचं कौतुक करून, कमलजन्मा ब्रह्मदेव जणू काही काहीच माहीत नाही अशा थाटात तिच्या तपाचं कारण विचारतो.

तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः

देवी, इतकं कठोर तप करून इथे काय मिळवायचं आहे? कारण सर्व तपाचं फळ तुझ्या इच्छेवरच अवलंबून असतं.

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्

जो सर्व जगाचा स्वामी आहे, तोच परमेश्वर तुझ्या पतीरूपाने तुला मिळालाय, म्हणजेच तपाचं फळ तू आधीच मिळवलं आहेस.

अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्

किंवा हे सगळं तुझं खेळ आणि लीला असावं; पण हे खरंच आश्चर्य आहे, देवी, की देवांशिवाय तू कशी राहतेस.

सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः

सृष्टीच्या आरंभी तुझा जन्म देवापासून झाला असं ऐकायला मिळतं; मग सर्व प्राण्यांमध्ये तू माझा पहिला पुत्र होतास.

यदा पुनः प्रजावृद्ध्यै ललाटाद्भवतो भवः उत्पन्नो ऽभूत्तदा त्वं मे गुरुः श्वशुरभावतः

पुन्हा जेव्हा प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून तुझ्या कपाळातून भवाचा जन्म झाला, तेव्हा तू माझा जावई झालास आणि त्यामुळे माझा गुरुही.

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह

जेव्हा पर्वतराज तुझे व माझे वडील होते, तेव्हा तू माझा आजोबा झालास, जगाचा पितामह म्हणून.

तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः

जगाचा व्यवहार चालवणाऱ्या तुझ्यासारख्या व्यक्तीनं पतीधर्म आधीच पाळला आहे; मग मी पुन्हा तुझ्या पतीबद्दल काय बोलू?

किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे

यापेक्षा जास्त काय सांगू? जर माझ्या या काळ्या रंगाचा त्याग केला, तर सत्त्वगुणाच्या योगानं मी गौरी होऊ शकते.

एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी

देवी, इतकं कठोर तप का केलंस? तुझीच इच्छा अपुरी आहे का? कारण असा खेळ तर तुझाच आहे.

क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्

जगाची माता, तुझा हा खेळही जगाच्या भल्यासाठीच आहे; म्हणून या माझ्या कृतीने काही तरी मनासारखं फळ मिळू दे.

निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः

निशुम्भ आणि शुम्भ हे दोन दैत्य, माझ्याकडून वर मिळवून, गर्विष्ठ झाले आहेत आणि देवांना त्रास देत आहेत; त्यांचा नाश तुझ्यामुळे ठरलेला आहे.

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

आता इथे उशीर करू नकोस; क्षणातच तू ठाम हो आणि आज तुझ्या शक्तीने त्या दोघांचा मृत्यू होईल.

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

ब्राह्मणांनी विनंती केल्यावर, पर्वतराजाची कन्या असलेल्या देवीने ठामपणे आपली बाह्य त्वचा सोडली आणि गौरी प्रकट झाली.

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

त्या टाकलेल्या त्वचेपासून कौशिकी नावाची, काळ्या मेघासारखी काळी आणि कन्येसारखी असलेली काली प्रकट झाली.