शिवपुराणम्

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते

नवऱ्यासाठी जी स्त्री आपले प्राणही सोडत नाही, ती कितीही कुलीन आणि शुभ असली, तरी सज्जनांच्या दृष्टीने तिला तुच्छच मानले जाते.

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा

तुला माझ्याबद्दल मोठा राग आहे, आणि माझ्या काळ्या रूपामुळेच; तुझे खेळकर बोलही योग्यच आहेत—यात दुसरे काहीच शक्य नाही.

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे

म्हणून तुझे काळेपण सज्जनांना मान्य नाही आणि ते स्वीकारले जात नाही; मी माझा तप सोडून इथे राहू शकत नाही.

स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव

जर तुझे तप असेल, तर अशा तपाचा काय उपयोग? माझ्या इच्छेने किंवा तुझ्या इच्छेने, दुसरे रूप धारण कर.

नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्

मला तुझा रंग बदलायचा नाही, किंवा दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे; मी ब्रह्माला तप करून प्रसन्न करेन आणि लवकरच गौरी होईन.

मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि

माझ्या कृपेने ब्रह्माला पूर्वी ब्रह्मपद मिळाले; मग हे महादेवी, तू तप करून काय मिळवणार?

त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः

तुझ्याचकडून सर्व देवांना, ब्रह्मासकट, आपापली पदे मिळाली आहेत; तरीही तुझ्या आज्ञेने ब्रह्माने तप करून तुझी पूजा केली.

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा

पूर्वी मी सती नावाने दक्षाची कन्या होते, आणि अशाच प्रकारे मी तुला, जगाच्या स्वामीला, पती म्हणून मिळवले.

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह

त्याचप्रमाणे, आता मी तप करून द्विज ब्रह्माला प्रसन्न करून गौरी व्हायचे ठरवले आहे; यात काय दोष आहे, ते इथे सांग.

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया

महादेवीने असे सांगितल्यावर, वामदेव हसल्यासारखा भासला, पण देवांचे कार्य साध्य व्हावे म्हणून त्याने तिला अडवले नाही.

ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्

मग अंबेने आपल्या पतीची प्रदक्षिणा घातली, विरहाच्या दुःखावर संयम ठेवून, ती हिमवंत पर्वताकडे गेली.

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः

ज्या ठिकाणी तिने पूर्वी आपल्या सखींसोबत तप केले होते, त्याच ठिकाणी तिने पुन्हा प्रेमाने तप करण्यासाठी निवड केली.

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती

तेथे तिने आपल्या वडिलांना आणि आईला त्यांच्या घरी भेटले, त्यांना वंदन करून घडलेली घटना सांगितली आणि त्यांची परवानगी घेऊन सती—

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्

—पुन्हा तपोवनात गेली, आपली दागिने बाजूला ठेवली, स्नान केले आणि तपस्विनीचे पवित्र वस्त्र परिधान केले.

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्

तिने मनाशी अत्यंत कठीण आणि तीव्र तप करण्याचा संकल्प केला आणि नेहमी आपल्या पतीच्या चरणकमळांचा ध्यान केला.

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः

ती त्या क्षणिक लिंगाचे बाह्य विधीनुसार ध्यान करत, दिवसातील तीन वेळा वनातील फुले, फळे याने त्याची पूजा करीत होती.

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः

तोच ब्रह्माचा रूप घेऊन माझ्या या तपाचे फळ देईल—अशी भावना नेहमी मनाशी ठेवून तिने आपले तप सुरू ठेवले.

तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्

अशा प्रकारे ती तप करत असताना, बरीच वर्षे गेल्यावर, एक मोठा वाईट मनाचा वाघ तिच्यासमोर आला.

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः

तो अतिशय दुष्ट वाघ तिच्याजवळ येताच, त्याचे शरीर जणू रंगवलेले आहे असे वाटावे, असे ताठर झाले.

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते

तो वाघ वाईट हेतूने समोर आला तरी, देवीने त्याला इतर सामान्य प्राण्यांप्रमाणे वेगळा समजला नाही.

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

पण तो वाघ, संपूर्ण शरीराने ताठर आणि भुकेने व्याकुळ, 'माझ्यासाठी हिचे मांसच मिळावे' असे मनाशी ठरवून तिथेच राहिला.

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

तो वाघ नेहमी देवीकडे पाहत, रात्रंदिवस तिच्यासमोर उभा राहत असे, जणू तिची उपासना करीत आहे असेच वाटे.

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

देवीच्या हृदयात दया उत्पन्न झाली—'हा नेहमी माझा भक्त आहे, आणि मी त्याला वाईट प्राण्यांपासून वाचवेन.'

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

देवीच्या दयेच्या योगाने त्याच्यातील तिन्ही मल त्वरित नाहीसे झाले आणि त्या वेळी वाघाने देवीला ओळखले.

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

त्याची भूक शांत झाली, शरीरातील ताठरपणा गेला, जन्मजात वाईटपणा नाहीसा झाला आणि त्याला समाधान मिळाले.

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

तेव्हा, अत्यंत आनंदाने स्वतःचे कार्य सिद्ध झाले हे जाणून, तो लगेच खरा भक्त झाला आणि परमेश्वरीची सेवा करू लागला.

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

तो इतर वाईट प्राण्यांमध्येही वाईटपणा दूर करणारा झाला आणि तपोवनात मुक्तपणे फिरू लागला.

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

देवीचं तप खूपच वाढलं, तीव्र आणि कठीण झालं. दैत्यांनी त्रास दिल्यामुळे देवांनी ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला धाव घेतली.

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

शत्रूंच्या छळामुळे देवांनी आपलं दुःख ब्रह्मदेवाला सांगितलं आणि शुंभ-निशुंभाला समाधानाने मिळालेल्या वराची गोष्टही सांगितली.