शिवपुराणम्

ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्

मग प्रचेतसांचा मुलगा दक्ष चाक्षुष मन्वंतरात, प्राचीनबर्हिष यांचा नातू म्हणून जन्माला आला.

भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

भृगु आणि इतरही, वायवस्वत मनूच्या काळात, ब्रह्मदेवांनी वरुण रूप धारण करून यज्ञ करत असताना जन्मले.

तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति

त्या काळी, वायवस्वत मनू उपस्थित असताना, त्या दुष्ट मनाचा दक्षाच्या यज्ञात, महेशाने त्याच्या धर्मासाठी अडथळा आणला.

कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्

दुष्ट मनाचा दक्ष धर्मासाठी यज्ञ करीत असताना महेशाने अडथळा कसा आणला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे.

विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ

विश्वाची जननी असलेल्या देवीने आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने, हिमालयाच्या पर्वतावर आनंदाने, हिमवानची कन्या होण्याचा मान मिळवला.

देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते

देवतांनी हिमालयाच्या शिखरावर तिचे लग्न लावून दिल्यावर, बरीच वर्षे गेल्यावर, ती त्याच्यासोबत रमली.

वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

वायवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर, प्रचेतसांचा मुलगा दक्ष स्वतः अश्वमेध यज्ञ करण्यास तयार झाला.

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

मग दक्षाने हिमालयाच्या पाठीमागे, गंगाद्वाराजवळ, ऋषी आणि सिद्धांनी वास केलेल्या पवित्र स्थळी यज्ञ केला.

तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

त्या यज्ञात, इंद्रासह सर्व देवता एकत्र जमून, तिथे जाण्याचा निर्णय घेतला.

आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुतगण, उष्मप, सोमप, आज्यप आणि धूमप हे सर्वही तिथे आले.

अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः

अश्विनी कुमार, पितर आणि इतर महर्षी, विष्णूसह सर्वजण, यज्ञातील मान्य भागीदार म्हणून उपस्थित झाले.

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत

संपूर्ण देवसमूह ईश्वराशिवाय उपस्थित असल्याचे पाहून, दधीचि रागाने भरून दक्षाला असे बोलला:

अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः

जो पूजेला योग्य नाही त्याची पूजा केली, किंवा योग्य व्यक्तीची पूजा केली नाही, तर माणसाला मोठा पाप लागतो—यात शंका नाही.

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

जिथे दुष्टांची मर्जी चालते आणि सज्जनांचा अपमान होतो, तिथे देवांचा कठोर दंड ताबडतोब पडतो.

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्

असे सांगून त्या विप्रर्षींनी पुन्हा दक्षाला विचारले, 'जो पशूंचा स्वामी आणि पूज्य आहे, त्या प्रभूची तू पूजा का करत नाहीस?'

संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्

माझे अनेक रुद्र आहेत, त्यांच्या हातात त्रिशूळ आहे, जटा आहेत, ते अकरा जण उभे आहेत; मला दुसरा कोणी महादेव माहित नाही.

किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया

राजा, या यज्ञात इतर देवांची पूजा केली तरी काय उपयोग, जर तू रुद्राची पूजा करत नाहीस?

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः

तोच अविनाशी प्रभू आहे, ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचा सर्जनारा; ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत सगळे त्याचे सेवक आहेत.

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

तो सृष्टीच्या घटकांपलीकडे आहे, पुरुषाच्या पलीकडे आहे; योगी आणि सत्यदृष्टी ऋषी त्याचा ध्यान करतात.

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्

तोच सर्वोच्च, अविनाशी ब्रह्म आहे, जो अस्तित्वातही नाही आणि नाहीसुद्धा नाही, ज्याला सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नाही, जो समजण्यापलीकडे आणि शाश्वत आहे.

यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे

तोच सर्जनारा, संहार करणारा आणि पालन करणारा महेश्वर आहे; म्हणून मी या यज्ञात शंकराशिवाय दुसरा कोणी आत्मा पाहत नाही.

एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य

ही सर्व होमाची सामग्री, विधी आणि मंत्रांनी शुद्ध केलेली, आज सुवर्णाच्या पात्रात त्या अद्वितीय यज्ञस्वामी विष्णूच्या वाट्याला नेली पाहिजे.

यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति

रुद्र, सर्व देवांचा आणि स्वाम्यांचा स्वामी, याची पूजा झाली नाही म्हणून, दक्ष, तुझा हा यज्ञ पूर्ण होणार नाही.

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्

असं म्हणून, संतप्त दधीचि ऋषी तिथून निघून आपल्या आश्रमात गेले.

निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः

त्या ऋषी निघून गेल्यावरही देवांनी दक्षाचा त्याग केला नाही, कारण त्यांना भविष्यातील अनिष्ट भोगावंच लागणार होतं.

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्

त्याच वेळी, हे सर्व परमेश्वराकडून जाणून देवीने देवाला, हे ब्राह्मणांनो, दक्षाचा यज्ञ जाळायला प्रवृत्त केलं.

देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्

देवीच्या प्रेरणेने, देवाने दक्षाचा यज्ञ नष्ट करण्यासाठी अचानक वीर, वीरभद्र या गणाधिपतीला निर्माण केलं.

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्

त्या देवाला हजार तोंडं, हजार कमळासारखी डोळे, हातात हजार गदा आणि हजार बाणांच्या भाता होते.

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्

त्याच्या हातात त्रिशूळ, कुऱ्हाड, गदा होती, तेजस्वी धनुष्य, चक्र आणि वज्र धारण केलेले, भयंकर रूप आणि शिरावर अर्धचंद्र होता.