शिवपुराणम्

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः

वेलाने समुद्रातून एक निष्कलंक कन्या जन्माला घातली, जिने सवर्णा हे नाव मिळवले आणि ती प्राचीनबर्हिषाची पत्नी झाली.

सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सामुद्रीने प्राचीनबर्हिषासाठी दहा पुत्रांना जन्म दिला. हे सर्व प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहेत.

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः

स्वायंभुव मन्वंतरात, त्र्यंबकाच्या शापामुळे, या प्रचेतसांमध्ये दक्ष पुत्र झाला, आणि चाक्षुष मन्वंतरात तो जन्मास आला.

इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

हे ऋषींनो, मी ब्रह्मदेवाच्या धर्मादी महान आत्म्यांच्या वंशाचे वर्णन योग्य क्रमाने, ना फार संक्षिप्त, ना फार विस्ताराने केले.

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः

मी हे दिव्य, देवगणांनी युक्त, विधीप्रिय, संततीसमृद्ध आणि मोठ्या तेजाने शोभलेले वंश सांगितले आहेत.

प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

ही सृष्टी, जी प्रजापतींपासून निर्माण झाली, तिची पूर्ण मोजदाद कोट्यवधी वर्षांतही होऊ शकत नाही.

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ

राजांच्या वंशालाही पृथ्वीवर दोन शाखा आहेत — सूर्यवंश आणि चंद्रवंश, जे सर्वात पुण्यवान मानले जातात.

इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

इक्ष्वाकू, अंबरिष, ययाति, नाहुष आणि इतर पुण्यश्लोक राजे, ज्यांची येथे कीर्ती ऐकू येते, हे सर्व त्या वंशातूनच उत्पन्न झाले.

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः

इतरही अनेक राजर्षी आहेत, जे विविध सामर्थ्यांनी युक्त आहेत. पण ज्यांचे फळ संपले आहे, अशा प्राचीन राजांची कथा सांगण्यात काय अर्थ?

किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

जेथे ईश्वरकथा सांगितल्या जातात, तेथे इतरांची कीर्ती सांगणे सज्जनांना योग्य वाटत नाही. म्हणून मी विस्ताराने बोलू इच्छित नाही.

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

ईश्वराच्या सामर्थ्याचे वर्णन करण्याच्या निमित्ताने, येथे सृष्टी आणि इतर कथाही त्यांच्यासह सांगितल्या आहेत.

देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा

दक्षाची कन्या असलेली देवी, दाक्षायणी रूप सोडून, हिमवान आणि मेना यांच्या घरी कशी जन्मली, हे सांग.

कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः

महात्मा दक्षाने रुद्राची निंदा कशी केली? तेथे कोणते कारण होते, ज्यामुळे भवाची निंदा झाली?

उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत

मारुत, भव्याच्या शापामुळे आणि चाक्षुष मनु व त्याच्या आधीच्या मनु यांच्या मध्ये दक्ष कसा जन्मला, ते मला सांग.

शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्

ऐका, मी दक्षाच्या वर्तनाची गोष्ट सांगतो—त्याच्या हलक्या मनामुळे, पाप व प्रमादामुळे त्याने देवता आणि ऋषी यांचा अपमान केला.

पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः

पूर्वी सर्व देव, असुर, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषी एकदा ईशानाचे दर्शन घेण्यासाठी हिमालयाच्या शिखरावर गेले.

तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः

त्या वेळी देव आणि देवी दोघेही दिव्य आसनावर बसले होते आणि त्यांनी त्या सर्व देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ द्विजांना दर्शन दिले.

तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्

तेव्हा दक्षही अमरांसह तिथे गेला, आपला जावई हर आणि स्वतःची कन्या सती यांना पाहण्यासाठी.

तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः

पण स्वतःच्या प्रतिष्ठेमुळे, देवाने देवीसह दक्ष आला असतानाही, तिथे उपस्थित असलेल्या देव-ऋषी यांना विशेष लक्ष दिले नाही.

तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत

त्याने तिच्या उच्च स्वरूपाला ओळखले नाही आणि तिला फक्त आपली मुलगी समजले, त्यामुळे त्या भ्रमित दक्षाच्या मनात तिच्याविषयी वैर उत्पन्न झाले.

ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्

त्या वैरामुळे आणि विधीच्या प्रेरणेने, दक्षाने दीक्षा घेतली असतानाही, भवा आणि तिच्याविषयी द्वेष ठेवून त्यांना यज्ञात बोलावले नाही.

शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्

त्याने शेकडो भव्य यज्ञ वेगवेगळ्या ठिकाणी केले.

तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः

नारदाकडून हे समजल्यावर, रुद्राणीने आपल्या वडिलांच्या सभेची बातमी रुद्राला सांगितली.

अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्

तेव्हा एक दिव्य, सर्व दिशांना तोंड असलेले, शुभ चिन्हांनी सुशोभित, सहज चढता येईल असे आणि अत्यंत मनमोहक असे विमान तेथे प्रकट झाले.

तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्

ते विमान तांबड्या सोन्यासारखे तेजस्वी होते, विविध रत्नांनी सजवलेले, मोत्यांच्या छत्रांनी आणि फुलांच्या हारांनी व दागिन्यांनी अलंकृत होते.

तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्

त्याची रचना शुद्ध सोन्याची होती, शेकडो रत्नजडीत खांबांनी वेढलेली, वज्रासारखी पायऱ्या आणि प्रवाळाच्या खांबांचे तोरण होते.

पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्

फुलांच्या पट्ट्यांनी आच्छादलेले, रंगीबेरंगी रत्नांच्या सिंहासनाने सजलेले, वज्राच्या जाळ्यांनी वेढलेले आणि निर्दोष रत्नांच्या फरश्या असलेले होते.

मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना

त्याच्या पुढच्या भागात सुंदर रत्नजडीत दंड, मोठ्या वृषभाचे चिन्ह आणि मेघासारख्या शुभ्र पताकांनी अलंकृत केले होते.

रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः

रत्नजडीत कवच घातलेल्या आणि सुंदर काठी हातात असलेल्या सेवकांनी, त्या भव्य दरवाजाचे रक्षण केले होते; हे सर्व गुणी आणि अजेय होते.