शिवपुराणम्

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा

म्हणून पितर हेच ऋतू आहेत, असे वैदिक श्रुती सांगते; कारण सर्व स्थावर-जंगम जीव ऋतूंमधूनच जन्मतात.

तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् एवं पित्ःणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

म्हणून हे पितर 'आर्तव' म्हणजे ऋतूंचेच मानले जातात, असे ऐकण्यात येते; हे पितर ऋतुकालांचेच प्रतीक आहेत.

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः

स्वतःवर संयम असलेले हे महान आत्मे येथे निष्कलंकपणे वास करतात; पितर दोन प्रकारचे मानले जातात — अग्निष्वात्त आणि बर्हिषद.

अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

यज्ञ न करणारे आणि यज्ञ करणारे, असे मृतांमध्ये राहणारे दोन प्रकारचे; पितरांपासून स्वधा हिने दोन कन्या जन्माला घातल्या, ज्या जगभर प्रसिद्ध आहेत.

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता

मेन आणि धरिणी — या दोघींमुळे हे सर्व विश्व धरून आहे; मेन ही अग्निष्वात्तांची कन्या आहे, तर धरिणी ही बर्हिषदांची कन्या आहे.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

हिमवानाची पत्नी मेना हिने मैनाक, क्रौंच, गौरी आणि गंगा या संततींना जन्म दिला. गंगा ही भवाच्या स्पर्शाने पावन झाली.

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्

मेरूची पत्नी पृथ्वी, जी दिव्य औषधींनी युक्त होती, तिने सुंदर गळ्याचा मंदार नावाचा पुत्र जन्मास घातला.

स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

तोच तेजस्वी मंदार, मेरूचा पुत्र, आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने, श्रीकंठ शिवाचे निवासस्थान झाला.

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्

पृथ्वीने पुन्हा एकदा तीस प्रसिद्ध कन्या, तसेच वेला, नियती आणि तिसरी आयती या मुलींना जन्म दिला.

आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

आयती आणि नियती या दोघी भृगुपुत्रांच्या पत्नी झाल्या. त्यांच्या वंशाची कथा स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी सांगितली आहे.

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः

वेलाने समुद्रातून एक निष्कलंक कन्या जन्माला घातली, जिने सवर्णा हे नाव मिळवले आणि ती प्राचीनबर्हिषाची पत्नी झाली.

सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सामुद्रीने प्राचीनबर्हिषासाठी दहा पुत्रांना जन्म दिला. हे सर्व प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहेत.

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः

स्वायंभुव मन्वंतरात, त्र्यंबकाच्या शापामुळे, या प्रचेतसांमध्ये दक्ष पुत्र झाला, आणि चाक्षुष मन्वंतरात तो जन्मास आला.

इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

हे ऋषींनो, मी ब्रह्मदेवाच्या धर्मादी महान आत्म्यांच्या वंशाचे वर्णन योग्य क्रमाने, ना फार संक्षिप्त, ना फार विस्ताराने केले.

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः

मी हे दिव्य, देवगणांनी युक्त, विधीप्रिय, संततीसमृद्ध आणि मोठ्या तेजाने शोभलेले वंश सांगितले आहेत.

प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

ही सृष्टी, जी प्रजापतींपासून निर्माण झाली, तिची पूर्ण मोजदाद कोट्यवधी वर्षांतही होऊ शकत नाही.

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ

राजांच्या वंशालाही पृथ्वीवर दोन शाखा आहेत — सूर्यवंश आणि चंद्रवंश, जे सर्वात पुण्यवान मानले जातात.

इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

इक्ष्वाकू, अंबरिष, ययाति, नाहुष आणि इतर पुण्यश्लोक राजे, ज्यांची येथे कीर्ती ऐकू येते, हे सर्व त्या वंशातूनच उत्पन्न झाले.

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः

इतरही अनेक राजर्षी आहेत, जे विविध सामर्थ्यांनी युक्त आहेत. पण ज्यांचे फळ संपले आहे, अशा प्राचीन राजांची कथा सांगण्यात काय अर्थ?

किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

जेथे ईश्वरकथा सांगितल्या जातात, तेथे इतरांची कीर्ती सांगणे सज्जनांना योग्य वाटत नाही. म्हणून मी विस्ताराने बोलू इच्छित नाही.

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

ईश्वराच्या सामर्थ्याचे वर्णन करण्याच्या निमित्ताने, येथे सृष्टी आणि इतर कथाही त्यांच्यासह सांगितल्या आहेत.

देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा

दक्षाची कन्या असलेली देवी, दाक्षायणी रूप सोडून, हिमवान आणि मेना यांच्या घरी कशी जन्मली, हे सांग.

कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः

महात्मा दक्षाने रुद्राची निंदा कशी केली? तेथे कोणते कारण होते, ज्यामुळे भवाची निंदा झाली?

उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत

मारुत, भव्याच्या शापामुळे आणि चाक्षुष मनु व त्याच्या आधीच्या मनु यांच्या मध्ये दक्ष कसा जन्मला, ते मला सांग.

शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्

ऐका, मी दक्षाच्या वर्तनाची गोष्ट सांगतो—त्याच्या हलक्या मनामुळे, पाप व प्रमादामुळे त्याने देवता आणि ऋषी यांचा अपमान केला.

पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः

पूर्वी सर्व देव, असुर, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषी एकदा ईशानाचे दर्शन घेण्यासाठी हिमालयाच्या शिखरावर गेले.

तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः

त्या वेळी देव आणि देवी दोघेही दिव्य आसनावर बसले होते आणि त्यांनी त्या सर्व देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ द्विजांना दर्शन दिले.

तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्

तेव्हा दक्षही अमरांसह तिथे गेला, आपला जावई हर आणि स्वतःची कन्या सती यांना पाहण्यासाठी.

तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः

पण स्वतःच्या प्रतिष्ठेमुळे, देवाने देवीसह दक्ष आला असतानाही, तिथे उपस्थित असलेल्या देव-ऋषी यांना विशेष लक्ष दिले नाही.