शिवपुराणम्

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च

त्या वसिष्ठ वंशातील महान आत्म्यांची गावे आणि कुळे, स्वयंभुव मन्वंतरात, कोट्यवधींनी होऊन गेली आहेत.

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

असा हा ऋषींचा आणि त्यांच्या वंशाचा सृष्टीवर्णन सांगितला आहे; कारण विस्ताराने सांगणे अशक्य आहे, म्हणून संक्षिप्तपणे सांगितले.

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः

जो अग्निब्रह्माचा मानसपुत्र आणि रुद्रस्वरूप आहे, त्याची प्रिय पत्नी स्वाहा हिने त्याला तीन तेजस्वी पुत्र दिले.

पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

पावक, पवमान आणि शुचि — हे तीन्ही पुत्र; त्यात पवमान हा मंथनातून उत्पन्न झाला असे मानले जाते, आणि पावक हा विद्युत म्हणून ओळखला जातो.

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः

शुचि, जो सूर्यांत तेजाने चमकतो, त्याला सौर म्हणतात; हव्यवाह, कव्यवाह आणि सहरक्षा — हे तिघे आहेत.

त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

त्या तिघांच्या अनुक्रमे पुत्रांमध्ये देव, पितर आणि सुर हे आहेत; त्यांच्या मुलाबाळांची आणि नातवंडांची संख्या एकुण एकोणपन्नास आहे.

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा

काम्य, नैमित्तिक आणि नेहमीच्या अशा तीन प्रकारच्या कर्मांत हे सर्व तपस्वी आणि व्रतधारी आहेत.

सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

हे सर्व रुद्रस्वरूप आहेत आणि रुद्रभक्त आहेत; म्हणून कोणत्याही व्यक्तीने अग्नीत जे काही अर्पण केले,

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम्

ते सर्व रुद्राला उद्देशून दिलेलेच मानले जाते, यात शंका नाही; अशा प्रकारे अग्न्यांचा वंश सांगितला आहे.

नातिविस्तरतो विप्राः पित्ःन्वक्ष्याम्यतः परम् यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

मी आता पितरांविषयी फार विस्ताराने सांगणार नाही, कारण त्यांचे स्थान ऋतूंमध्ये आहे, कारण ते ऋतूंचेच प्रतीक मानले जातात.

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा

म्हणून पितर हेच ऋतू आहेत, असे वैदिक श्रुती सांगते; कारण सर्व स्थावर-जंगम जीव ऋतूंमधूनच जन्मतात.

तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् एवं पित्ःणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

म्हणून हे पितर 'आर्तव' म्हणजे ऋतूंचेच मानले जातात, असे ऐकण्यात येते; हे पितर ऋतुकालांचेच प्रतीक आहेत.

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः

स्वतःवर संयम असलेले हे महान आत्मे येथे निष्कलंकपणे वास करतात; पितर दोन प्रकारचे मानले जातात — अग्निष्वात्त आणि बर्हिषद.

अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

यज्ञ न करणारे आणि यज्ञ करणारे, असे मृतांमध्ये राहणारे दोन प्रकारचे; पितरांपासून स्वधा हिने दोन कन्या जन्माला घातल्या, ज्या जगभर प्रसिद्ध आहेत.

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता

मेन आणि धरिणी — या दोघींमुळे हे सर्व विश्व धरून आहे; मेन ही अग्निष्वात्तांची कन्या आहे, तर धरिणी ही बर्हिषदांची कन्या आहे.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

हिमवानाची पत्नी मेना हिने मैनाक, क्रौंच, गौरी आणि गंगा या संततींना जन्म दिला. गंगा ही भवाच्या स्पर्शाने पावन झाली.

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्

मेरूची पत्नी पृथ्वी, जी दिव्य औषधींनी युक्त होती, तिने सुंदर गळ्याचा मंदार नावाचा पुत्र जन्मास घातला.

स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

तोच तेजस्वी मंदार, मेरूचा पुत्र, आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने, श्रीकंठ शिवाचे निवासस्थान झाला.

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्

पृथ्वीने पुन्हा एकदा तीस प्रसिद्ध कन्या, तसेच वेला, नियती आणि तिसरी आयती या मुलींना जन्म दिला.

आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

आयती आणि नियती या दोघी भृगुपुत्रांच्या पत्नी झाल्या. त्यांच्या वंशाची कथा स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी सांगितली आहे.

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः

वेलाने समुद्रातून एक निष्कलंक कन्या जन्माला घातली, जिने सवर्णा हे नाव मिळवले आणि ती प्राचीनबर्हिषाची पत्नी झाली.

सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सामुद्रीने प्राचीनबर्हिषासाठी दहा पुत्रांना जन्म दिला. हे सर्व प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहेत.

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः

स्वायंभुव मन्वंतरात, त्र्यंबकाच्या शापामुळे, या प्रचेतसांमध्ये दक्ष पुत्र झाला, आणि चाक्षुष मन्वंतरात तो जन्मास आला.

इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

हे ऋषींनो, मी ब्रह्मदेवाच्या धर्मादी महान आत्म्यांच्या वंशाचे वर्णन योग्य क्रमाने, ना फार संक्षिप्त, ना फार विस्ताराने केले.

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः

मी हे दिव्य, देवगणांनी युक्त, विधीप्रिय, संततीसमृद्ध आणि मोठ्या तेजाने शोभलेले वंश सांगितले आहेत.

प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

ही सृष्टी, जी प्रजापतींपासून निर्माण झाली, तिची पूर्ण मोजदाद कोट्यवधी वर्षांतही होऊ शकत नाही.

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ

राजांच्या वंशालाही पृथ्वीवर दोन शाखा आहेत — सूर्यवंश आणि चंद्रवंश, जे सर्वात पुण्यवान मानले जातात.

इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

इक्ष्वाकू, अंबरिष, ययाति, नाहुष आणि इतर पुण्यश्लोक राजे, ज्यांची येथे कीर्ती ऐकू येते, हे सर्व त्या वंशातूनच उत्पन्न झाले.

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः

इतरही अनेक राजर्षी आहेत, जे विविध सामर्थ्यांनी युक्त आहेत. पण ज्यांचे फळ संपले आहे, अशा प्राचीन राजांची कथा सांगण्यात काय अर्थ?