शिवपुराणम्

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ

धर्माच्या श्रद्दा वगैरे कन्या अत्यंत मंगलस्वरूप जन्मल्या; आणि अधर्माच्या हिंसेच्या वंशात दुःख देणाऱ्या कन्या जन्मल्या.

निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

निकृती वगैरे पासून अधर्मयुक्त पुत्र जन्मले; त्यांच्या पत्नी आणि पुत्र यांचा कोणताही ठराविक क्रम नाही असं सांगितलं जातं.

स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती

असा हा तामस सृष्टीचा भाग निर्माण झाला, पण तो धर्माच्या नियमाने चालणारा आहे. दक्षाची जी कन्या आणि रुद्राची प्रिय सती तीच होती.

भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः

पतीची निंदा झाल्यामुळे तिने दक्षापासून मिळालेलं शरीर सोडलं आणि दक्ष व त्याची पत्नी, तसेच नातेवाईक यांचाही अपमान केला.

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान्

ती मेना आणि हिमालय पर्वत यांच्या घरी कन्या म्हणून जन्मली; रुद्राने, आपल्या तेजासमान असलेल्या त्या सतीला पाहून तिला स्वीकारलं.

यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

जसं सांगितलं तसं त्याने असंख्य इतर सृष्टी केली; भृगु आणि ख्याति यांच्यापासून लक्ष्मी, नारायणाची प्रिय, जन्मली.

देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः

धाता आणि विधाता हे दोन देव मन्वंतरांचे पालन करणारे आहेत; त्यांच्यापासून शेकडो-हजारो पुत्र, नातवंडे आणि इतर वंशज झाले.

स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत

भृगुंच्या सर्व वंशजांना स्वायंभुव मन्वंतराच्या काळात मानलं जातं; मरीचीकडून संभवतीचा जन्म झाला, जिने पौर्णमासाचा जन्म दिला.

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः

त्या चार प्रसिद्ध कन्या होत्या, ज्यांच्या वंशात अनेक पुत्रांचा पिता कश्यप जन्मला.

स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

स्मृती, अंगिरसांची पत्नी, हिने अग्नीध्र आणि शरभ हे दोन पुत्र आणि चार कन्या जन्माला घातल्या.

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे

त्यांचे पुत्र आणि नातवंडे हजारोंनी होते, पण ते सर्व आता नाहीत; पुलस्त्याच्या पत्नी प्रीतीपासून दंतोग्नि नावाचा पुत्र झाला, जो पूर्वजन्मी योग म्हणून ओळखला जात असे, स्वायंभुव मन्वंतरात.

तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः

त्यांच्या वंशातील अनेक लोक पौरस्त्य म्हणून प्रसिद्ध आहेत; क्षमा हिने प्रजापती पुलहासाठी पुत्र जन्माला घातले.

कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः

कर्दम, सुरि आणि सहिष्णु—हे तिघे त्रेताग्नीच्या तेजाने युक्त होते आणि त्यांनी आपापले वंश स्थापन केले.

क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

क्रतूच्या पत्नी सन्नतीपासून क्रतूसमान पुत्र जन्मले; त्यांच्या पत्नी आणि पुत्र हे सर्व उर्ध्वरेतस्, म्हणजे ब्रह्मचारी, होते.

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम्

हे साठ हजार वालखिल्य म्हणून ओळखले जातात, जे अनूरोरा पुढे जाऊन सूर्याला वेढून चालतात.

अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च

अत्रींची पत्नी अनुसूया हिने पाच अत्रेय आणि श्रुती नावाची कन्या, जी शंखपदाची आई आहे, जन्माला घातली.

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः

सत्यनेत्र, हव्य, आपोमूर्ती, शनैश्चर आणि सोम—हे पाचजण अत्रेय म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

अत्रींच्या त्या महान आत्म्यांच्या वंशातील पुत्र आणि नातवंडे, स्वयंभुव मन्वंतरात, शेकडो-हजारोंनी होऊन गेले आहेत.

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा

ऊर्जा या पत्नीपासून वसिष्ठांना सात पुत्र झाले, आणि त्यांची मोठी बहीण म्हणजे सुंदर बांध्याची पुण्डरीका.

रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

रज, गात्र, ऊर्ध्वबाहू, सवन, अनय, सुतपा आणि शुक्र — हे सात जण सप्तर्षी म्हणून ओळखले जातात.

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च

त्या वसिष्ठ वंशातील महान आत्म्यांची गावे आणि कुळे, स्वयंभुव मन्वंतरात, कोट्यवधींनी होऊन गेली आहेत.

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

असा हा ऋषींचा आणि त्यांच्या वंशाचा सृष्टीवर्णन सांगितला आहे; कारण विस्ताराने सांगणे अशक्य आहे, म्हणून संक्षिप्तपणे सांगितले.

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः

जो अग्निब्रह्माचा मानसपुत्र आणि रुद्रस्वरूप आहे, त्याची प्रिय पत्नी स्वाहा हिने त्याला तीन तेजस्वी पुत्र दिले.

पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

पावक, पवमान आणि शुचि — हे तीन्ही पुत्र; त्यात पवमान हा मंथनातून उत्पन्न झाला असे मानले जाते, आणि पावक हा विद्युत म्हणून ओळखला जातो.

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः

शुचि, जो सूर्यांत तेजाने चमकतो, त्याला सौर म्हणतात; हव्यवाह, कव्यवाह आणि सहरक्षा — हे तिघे आहेत.

त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

त्या तिघांच्या अनुक्रमे पुत्रांमध्ये देव, पितर आणि सुर हे आहेत; त्यांच्या मुलाबाळांची आणि नातवंडांची संख्या एकुण एकोणपन्नास आहे.

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा

काम्य, नैमित्तिक आणि नेहमीच्या अशा तीन प्रकारच्या कर्मांत हे सर्व तपस्वी आणि व्रतधारी आहेत.

सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

हे सर्व रुद्रस्वरूप आहेत आणि रुद्रभक्त आहेत; म्हणून कोणत्याही व्यक्तीने अग्नीत जे काही अर्पण केले,

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम्

ते सर्व रुद्राला उद्देशून दिलेलेच मानले जाते, यात शंका नाही; अशा प्रकारे अग्न्यांचा वंश सांगितला आहे.