शिवपुराणम्

मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः

मन मोहून टाकणाऱ्या, उदार व मधुर हास्याने सुरुवात करून, अत्यंत प्रसन्न होऊन ईश्वराने विश्वकर्म्याशी संवाद साधला.

वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्

माझ्या प्रिय मुला, महाभाग्यशाली वत्सा, पितामह! तुझ्या सर्व शब्दांचे महत्त्व मला पूर्णपणे ठाऊक आहे.

प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्

सर्व प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून तू तप केला आहेस. या तपामुळे मी तृप्त झालो आहे आणि तुझ्या इच्छेप्रमाणे वर देईन.

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः

अशा शब्दांनी, जे अत्यंत उदार आणि स्वभावतः मधुर होते, भगवान हरांनी आपल्या स्वरूपाच्या एका भागातून देवीची निर्मिती केली.

यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः

जे ब्रह्मज्ञानात पारंगत आहेत, ते या देवीला दिव्य गुणांनी युक्त आणि भव या परब्रह्माच्या पराकोटीची शक्ती असे म्हणतात.

यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल

जिच्यात जन्म, मृत्यू, वृद्धापकाळ वगैरे अस्तित्वातच नाहीत, अशी भवानी भवाच्या अंगातून प्रकट झाली.

यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत

जिच्यापर्यंत शब्द, मन आणि इंद्रिये पोहोचू शकत नाहीत, ती देवी आपल्या पतीच्या देहाच्या भागातून जणू जन्मली असल्यासारखी प्रकट झाली.

या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत

ती देवी आपल्या महिम्याने हे संपूर्ण जग व्यापून आहे; जणू देहधारी असल्यासारखी ती देवी अनेक अद्भुत रूपांत दिसली.

सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः

ती आपल्या मायेमुळे हे सर्व जग मोहात टाकते; ईश्वरापासून जन्मली असली तरी, प्रत्यक्षात ती अजन्मा आहे.

न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः

तिचा सर्वोच्च स्वरूप देवतांनाही कळत नाही; ती विश्वाची अधीश्वरी असून, आपल्या पतीच्या अंगातून वेगळी प्रकट होते.

तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्

ती परमेवती, सर्व लोकांची महेश्वरी, सर्वज्ञ, सर्वत्र व्यापलेली, अत्यंत सूक्ष्म आणि अस्तित्व-अनस्तित्वाच्या भेदांपासून मुक्त आहे, असे पाहून—

परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्

ती परमा देवी आपल्या तेजाने हे अखिल जग प्रकाशित करते; त्या महादेवीला वंदन करून, विराटाने तिची मनोभावे प्रार्थना केली.

देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्

देवी, सर्व जगांची साररूप असलेली, मी या सृष्टीच्या प्रारंभी देवाने निर्माण केलेला आहे; प्रजांची सृष्टी करण्यासाठी नेमलेला मी हे संपूर्ण जग निर्माण करतो.

मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः

देवी, सर्व देव आणि इतर सर्व मी मनाने निर्माण केले; तरीही, पुन्हा पुन्हा निर्माण होऊनही ते वाढत नाहीत.

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

सृष्टीच्या सर्वोच्च हेतूनुसार, मी त्यांना केवळ जोड्यांमधून उत्पन्न केले; आता माझ्या सर्व प्रजांचा विकास व्हावा, अशी माझी इच्छा आहे.

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते

तुझ्यापासून पूर्वी कधीच स्त्रियांचा कुळ निर्माण झाले नाही; म्हणूनच, मला स्त्रीकुळ निर्माण करण्याची शक्ती नाही.

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्

सर्व शक्ती तुझ्यापासूनच उत्पन्न होतात; म्हणूनच, तू सर्वत्र सर्वांना सर्व शक्ती देणारी आहेस.

त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे

मी तुलाच वरदायिनी, माया, देवांची अधीश्वरी, चराचरांच्या वृद्धीसाठी, आपल्या एका अंशाने, सर्वव्यापी देवी, प्रार्थना करतो.

दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना

भवसंहारिणी, तू माझ्या पुत्र दक्षाची कन्या हो; अशा प्रकारे ब्रह्मयोनि ब्रह्मदेवाने देवीला विनंती केली.

शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः

तिने आपल्या भुवयांच्या मधून स्वतःसारखी तेजस्वी एक शक्ती निर्माण केली; तिला पाहून देवांचा देव हरांनी हसत हसत सांगितले.

ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा

ब्रह्मदेवाची तपाने उपासना कर आणि त्याच्या इच्छेप्रमाणे कार्य कर. परमेश्वराची आज्ञा डोक्यावर घेत तिने ती मान्य केली.

ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्

ब्रह्मदेवांच्या वचनावरून देवी दक्षाची कन्या झाली आणि तिने ती अतुलनीय शक्ती, जी ब्रह्माचा स्वरूप होती, ब्रह्माला दिली.

विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः

ती देवी देवाच्या देहात प्रवेशली आणि देव अदृश्य झाला; त्या वेळेपासून या जगात स्त्रीसंगाचा आनंद प्रस्थापित झाला.

प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्यानंतर सृष्टी मैथुनाने सुरू झाली; अगदी ब्रह्मादेखील आनंद आणि समाधान अनुभवले.

एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः

देवीच्या शक्तीचा जन्म कसा झाला हे सर्व मी सांगितले, जे पुण्य वाढवणारे आणि ऐकण्यास योग्य आहे, आणि जे भूतसृष्टीच्या कथेनंतर आले आहे.

य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्

जो कोणी रोज देवीच्या शक्तीच्या उत्पत्तीचे हे वर्णन म्हणतो, तो सर्व पुण्य मिळवतो आणि त्याला शुभ पुत्रही प्राप्त होतात.

एवं लब्ध्वा परां शक्तिमीश्वरादेव शाश्वतीम् मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तृकामः प्रजापतिः

अशा प्रकारे प्रभूंकडून सर्वोच्च आणि शाश्वत शक्ती मिळवून, प्रजापती मैथुनातून संतती निर्माण करण्याची इच्छा धरून तयार झाला.

स्वयमप्यद्भुतो नारी चार्धेन पुरुषो ऽभवत् यार्धेन नारी सा तस्माच्छतरूपा व्यजायत

तो स्वतःच अर्ध्या भागाने अद्भुत स्त्री आणि अर्ध्या भागाने पुरुष झाला; त्या स्त्रीभागातून शतरूपा जन्मली.

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

ब्रह्माने विराज निर्माण केला, जो अर्ध्या भागाने पुरुष झाला; तोच पूर्वीचा स्वयंभुव मनु म्हणून ओळखला जातो.