शिवपुराणम्

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

त्याच्या अंगावर जलंधर, ब्रह्मा आणि इंद्र यांच्या कवटीचे तुकडे झळकत होते, आणि गंगेच्या उंच लाटा त्याच्या अर्ध्या जटा ओल्या करून त्यांना पिंगट रंग देत होत्या.

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

त्याचा देखावा तुटलेल्या दातांच्या कोंबांनी दाबलेल्या डोंगरासारखा सुंदर होता, आणि डाव्या कानाजवळ त्याचे कुंडल गोलाकार झळकत होते.

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

तो मोठ्या वृषभावर स्वार होता, त्याचा आवाज गडगडणाऱ्या मेघासारखा होता, तो प्रचंड अग्नीसारखा तेजस्वी होता आणि त्याच्यात अपार बळ व पराक्रम होता.

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

अशा भयानक आणि भव्य रूपात महेश्वराने ब्रह्मपुत्रीला ज्ञान दिले आणि सृष्टीच्या कार्यात मदत केली.

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

म्हणून रुद्राच्या कृपेने प्रत्येक कल्पात प्रजापतीच्या प्रवाहासारख्या रूपातून सृष्टीची अखंड निर्मिती चालू राहते.

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

कधीतरी ब्रह्मदेवाने सृष्टी करण्याची विनंती केली तेव्हा निळ्या-तांबड्या रंगाच्या त्या प्रभूने आपल्या इच्छेने स्वतःसारखी सर्व जीवांची मनाने निर्मिती केली.

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

त्याने जटा असलेले, निर्भय, निळ्या गळ्याचे, तीन डोळ्यांचे, वार्धक्य व मृत्यूपासून मुक्त आणि तेजस्वी भाले व उत्तम शस्त्रे धारण करणारे जीव निर्माण केले.

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

त्यांनी सर्व चौदा प्रकारच्या जगाला व्यापून टाकले; हे विविध रुद्र पाहून पितामहाने रुद्राला संबोधले.

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

देवतांच्या देवाधिदेव, तुझ्या चरणांना नमस्कार! लाल डोळ्याच्या प्रभो, तू इतर जीव निर्माण कर; तुझ्या कल्याणासाठी, हे जीव मृत्युसह जन्माला आले आहेत.

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

असे ऐकून, परमेश्वर हसत म्हणाला, 'माझ्याकडे अशी सृष्टी नाही; तूच अशुभ जीवांची निर्मिती कर.'

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

पण मी मनाने निर्माण केलेले हे जीव महान आत्म्यांचे आणि प्रचंड बळाचे आहेत; हे सर्व माझ्यासोबत राहतील आणि यज्ञाला पूर्णपणे समर्पित असतील.

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

असे म्हणून, सर्व जीवांचे स्वामी हराने रुद्रांसह सृष्टीच्या कार्यातून स्वतःला मागे घेतले आणि बाजूला उभा राहिला.

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

त्या वेळेपासून, तो देव शुभ जीवांची निर्मिती करत नाही; तो स्थिर राहून, वीर्य वर धरून, सृष्टीच्या संहारापर्यंत तसाच राहिला.

यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

जेव्हा पुन्हा ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेले जीव वाढले नाहीत, तेव्हा ब्रह्मदेवाने मैथुनातून सृष्टी करण्याचा विचार केला.

न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः

कारण पूर्वी परमेश्वरापासून स्त्रियांचा वंश निर्माण झाला नव्हता, म्हणून पितामह मैथुनातून सृष्टी करू शकला नाही.

ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर

मग त्याने मनाशी ठरवले की, जीवांची वाढ व्हावी म्हणून परमेश्वराला विचारले पाहिजे.

प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे

त्याच्या कृपे शिवाय हे जीव वाढू शकत नाहीत, असे समजून विश्वात्म्याने तप करण्यास सुरुवात केली.

तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा

त्या काळी आद्य, अनंत, सर्व जगांचा आधार असलेली, अत्यंत सूक्ष्म, निर्मळ, अंतःकरणाने जाणवणारी आणि मनाला मोहून टाकणारी ती परमशक्ती प्रकट झाली.

निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा

ती निर्गुण, सर्व सृष्टीच्या पलीकडची, अविभाज्य, कधीही न बदलणारी, आकाशाहूनही व्यापक, शाश्वत आणि नेहमीच ईश्वराच्या सान्निध्यात असणारी आहे.

तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः

त्या परमशक्तीच्या सहाय्याने ब्रह्मदेवाने आपल्या हृदयात त्र्यंबक भगवंताचे ध्यान करत, अत्युच्च तपश्चर्या केली.

तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह

परमेष्ठी ब्रह्मदेव जेव्हा तीव्र तप करत होता, तेव्हा थोड्याच काळात त्याच्या वडिलांचा मनापासून आनंद झाला.

ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः

मग एका अंशाने एका रूपात प्रवेश करून, देव स्वतः हराने अर्धनारीश्वराचा स्वरूप धारण केले.

तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः

तो परमदेव, जो अंधकाराच्या पलीकडे, अविनाशी, अद्वितीय, वर्णनातीत आणि अजन्म्यांना अदृश्य आहे, असा ब्रह्मदेवाने पाहिला.

सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्

जो सर्व जगाचा सर्जक, सर्व लोकांचा स्वामींचा स्वामी आणि सर्व सृष्टीला चालवणाऱ्या परमशक्तीने युक्त आहे.

अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्

जो कधीही समजून न येणारा, रूपरहित, मोजता न येणारा, कधीही न वृद्धावस्थेला येणारा, कायमचा, अचल, निर्गुण, शांत आणि अनंत महिमेचे स्थान आहे.

सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्

जो सर्वत्र व्यापलेला, सर्वांना देणारा, सर्व सत्त्व-असत्त्वाच्या रूपांपासून मुक्त, सर्व उपमांपासून परे, शरण देणारा, शाश्वत आणि मंगल आहे.

प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः

ब्रह्मदेवाने दंडवत घालून, उभा राहून, हात जोडून, श्रद्धा आणि नम्रतेने युक्त, ऐकण्यास योग्य अशा शब्दांनी स्तुती केली.

यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः

सत्यार्थ, सर्व अर्थांनी परिपूर्ण, वेदांच्या साराने समृद्ध आणि सूक्ष्म अर्थ असलेल्या सुंदर स्तोत्रांनी देव आणि देवीची स्तुती केली.

जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप

जय हो देवा, महादेवा! जय हो ईश्वरांमध्ये श्रेष्ठ! जय हो सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ! जय हो सर्व देवांचे अधिपती!