शिवपुराणम्

अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात् प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः

तेव्हा, दोघेही आनंदित आणि थोडे घाबरलेले, कुतूहलाने त्या देवतेचे स्तुती करू लागले आणि आदराने दूरून वारंवार वंदन करू लागले.

भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक् सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

पिनाकधारी भगवान भव, त्यांच्यावर कृपादृष्टी टाकून, ते पाहत असतानाच अदृश्य झाला.

प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

प्रत्येक कल्पात मी रुद्राच्या प्रकट होण्याचे कारण सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्मदेवाची सृष्टी तुटल्यावर पुन्हा सुरू होते.

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

प्रत्येक कल्पात, ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली, पण त्या वाढत नाहीत म्हणून तो अती दुःखी आणि संभ्रमित झाला.

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

त्याच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी आणि प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून, प्रत्येक कल्पात काळस्वरूप रुद्र, रुद्रगणांचा अधिपती, प्रकट होतो.

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

परमेश्वराच्या आज्ञेने, निळा आणि लाल रंगाचा महेश, ब्रह्मदेवाचा पुत्र होतो आणि जरी तो वयाने लहान असला तरी त्याला कृपा करतो.

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

तोच भगवंत, सर्व शक्तीचा साठा, कोणत्याही व्याधीपासून मुक्त, अनादि आणि अनंत, सर्व भूतांना संकुचित करणारा आहे.

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

परम ऐश्वर्याने युक्त, परमहेश्वराच्या स्थितीत स्थिर, आपल्या शक्तीने संचालित, आणि त्या चिन्हांनी कायम ओळखला जाणारा आहे.

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

त्याचे नाव नावरहित, त्याचे रूप तेच रूप, ती सर्व कार्ये करण्यास समर्थ, तसेच वागणारा आणि त्या आज्ञांचे पालन करणारा आहे.

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

तो हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी दिसत होता, त्याच्या मस्तकी चंद्राचा तुकडा शोभत होता, गळ्यात, हातात आणि मनगटात सर्पांची माळ घातली होती, आणि कमरेला मुंजाची मेखळा होती.

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

त्याच्या अंगावर जलंधर, ब्रह्मा आणि इंद्र यांच्या कवटीचे तुकडे झळकत होते, आणि गंगेच्या उंच लाटा त्याच्या अर्ध्या जटा ओल्या करून त्यांना पिंगट रंग देत होत्या.

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

त्याचा देखावा तुटलेल्या दातांच्या कोंबांनी दाबलेल्या डोंगरासारखा सुंदर होता, आणि डाव्या कानाजवळ त्याचे कुंडल गोलाकार झळकत होते.

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

तो मोठ्या वृषभावर स्वार होता, त्याचा आवाज गडगडणाऱ्या मेघासारखा होता, तो प्रचंड अग्नीसारखा तेजस्वी होता आणि त्याच्यात अपार बळ व पराक्रम होता.

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

अशा भयानक आणि भव्य रूपात महेश्वराने ब्रह्मपुत्रीला ज्ञान दिले आणि सृष्टीच्या कार्यात मदत केली.

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

म्हणून रुद्राच्या कृपेने प्रत्येक कल्पात प्रजापतीच्या प्रवाहासारख्या रूपातून सृष्टीची अखंड निर्मिती चालू राहते.

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

कधीतरी ब्रह्मदेवाने सृष्टी करण्याची विनंती केली तेव्हा निळ्या-तांबड्या रंगाच्या त्या प्रभूने आपल्या इच्छेने स्वतःसारखी सर्व जीवांची मनाने निर्मिती केली.

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

त्याने जटा असलेले, निर्भय, निळ्या गळ्याचे, तीन डोळ्यांचे, वार्धक्य व मृत्यूपासून मुक्त आणि तेजस्वी भाले व उत्तम शस्त्रे धारण करणारे जीव निर्माण केले.

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

त्यांनी सर्व चौदा प्रकारच्या जगाला व्यापून टाकले; हे विविध रुद्र पाहून पितामहाने रुद्राला संबोधले.

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

देवतांच्या देवाधिदेव, तुझ्या चरणांना नमस्कार! लाल डोळ्याच्या प्रभो, तू इतर जीव निर्माण कर; तुझ्या कल्याणासाठी, हे जीव मृत्युसह जन्माला आले आहेत.

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

असे ऐकून, परमेश्वर हसत म्हणाला, 'माझ्याकडे अशी सृष्टी नाही; तूच अशुभ जीवांची निर्मिती कर.'

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

पण मी मनाने निर्माण केलेले हे जीव महान आत्म्यांचे आणि प्रचंड बळाचे आहेत; हे सर्व माझ्यासोबत राहतील आणि यज्ञाला पूर्णपणे समर्पित असतील.

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

असे म्हणून, सर्व जीवांचे स्वामी हराने रुद्रांसह सृष्टीच्या कार्यातून स्वतःला मागे घेतले आणि बाजूला उभा राहिला.

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

त्या वेळेपासून, तो देव शुभ जीवांची निर्मिती करत नाही; तो स्थिर राहून, वीर्य वर धरून, सृष्टीच्या संहारापर्यंत तसाच राहिला.

यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

जेव्हा पुन्हा ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेले जीव वाढले नाहीत, तेव्हा ब्रह्मदेवाने मैथुनातून सृष्टी करण्याचा विचार केला.

न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः

कारण पूर्वी परमेश्वरापासून स्त्रियांचा वंश निर्माण झाला नव्हता, म्हणून पितामह मैथुनातून सृष्टी करू शकला नाही.

ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर

मग त्याने मनाशी ठरवले की, जीवांची वाढ व्हावी म्हणून परमेश्वराला विचारले पाहिजे.

प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे

त्याच्या कृपे शिवाय हे जीव वाढू शकत नाहीत, असे समजून विश्वात्म्याने तप करण्यास सुरुवात केली.

तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा

त्या काळी आद्य, अनंत, सर्व जगांचा आधार असलेली, अत्यंत सूक्ष्म, निर्मळ, अंतःकरणाने जाणवणारी आणि मनाला मोहून टाकणारी ती परमशक्ती प्रकट झाली.

निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा

ती निर्गुण, सर्व सृष्टीच्या पलीकडची, अविभाज्य, कधीही न बदलणारी, आकाशाहूनही व्यापक, शाश्वत आणि नेहमीच ईश्वराच्या सान्निध्यात असणारी आहे.