शिवपुराणम्

क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते

दूधाच्या समुद्रातील शुद्ध निवासस्थानी, सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानात, सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या, दिव्य आणि मनाने निर्माण केलेल्या त्या स्थळी.

अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम् चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम्

अनंत नागाच्या शय्यावर, कमळासारख्या डोळ्यांचा, चार भुजांचा, तेजस्वी देहाचा, सर्व अलंकारांनी सुशोभित असा तो शयन करत होता.

शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम् श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम्

शंख आणि चक्र धारण केलेला, सौम्य स्वभावाचा, चंद्रासारखा मुख असलेला, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, देव प्रसन्न आणि मधुर हास्य करत होता.

धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम् क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया

त्याचे पाय पृथ्वीच्या कोमल कमळहस्तांच्या स्पर्शाने लाल झालेले, जणू क्षीरसागरातील अमृतावर विश्रांती घेत आहे, योगनिद्रेत शयन करत आहे.

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

अंधारातून तो काळरुद्र म्हणून ओळखला जातो; राजस गुणातून तो सोन्यातून उत्पन्न झालेला; सत्त्वगुणातून तो सर्वत्र व्यापून असलेला विष्णू; आणि निर्गुण अवस्थेत तो महेश्वर आहे.

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत् ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा

त्या परम पुरुषाला पाहून ब्रह्मदेव धाडसाने म्हणाला, 'हे विष्णू, मी तुला गिळून टाकीन, जसे तू पूर्वी स्वतःला विलीन केले होतेस.'

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम् उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च

त्याचे हे शब्द ऐकून, बलवान विष्णू जागा झाला आणि पितामहाकडे पाहून हलकेसे हास्य केले.

तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः

त्याच क्षणी, त्या महान आत्म्याने विष्णूला गिळून टाकले आणि ब्रह्मदेवाने त्याला लगेचच आपल्या भुवयांच्या मधून सहजपणे निर्माण केले.

तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः

त्या वेळी, चंद्रालंकार असलेला भगवान स्वतः, दोघांनाही पाहण्यासाठी, आपले खरे रूप सोडून एक रूप धारण करतो.

प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ

पूर्वी ज्याने त्यांना वर दिला होता, तो अद्वितीय कृपा करण्यासाठी तेथे आला, जिथे ब्रह्मा आणि नारायण उभे होते.

अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात् प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः

तेव्हा, दोघेही आनंदित आणि थोडे घाबरलेले, कुतूहलाने त्या देवतेचे स्तुती करू लागले आणि आदराने दूरून वारंवार वंदन करू लागले.

भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक् सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

पिनाकधारी भगवान भव, त्यांच्यावर कृपादृष्टी टाकून, ते पाहत असतानाच अदृश्य झाला.

प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

प्रत्येक कल्पात मी रुद्राच्या प्रकट होण्याचे कारण सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्मदेवाची सृष्टी तुटल्यावर पुन्हा सुरू होते.

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

प्रत्येक कल्पात, ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली, पण त्या वाढत नाहीत म्हणून तो अती दुःखी आणि संभ्रमित झाला.

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

त्याच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी आणि प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून, प्रत्येक कल्पात काळस्वरूप रुद्र, रुद्रगणांचा अधिपती, प्रकट होतो.

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

परमेश्वराच्या आज्ञेने, निळा आणि लाल रंगाचा महेश, ब्रह्मदेवाचा पुत्र होतो आणि जरी तो वयाने लहान असला तरी त्याला कृपा करतो.

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

तोच भगवंत, सर्व शक्तीचा साठा, कोणत्याही व्याधीपासून मुक्त, अनादि आणि अनंत, सर्व भूतांना संकुचित करणारा आहे.

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

परम ऐश्वर्याने युक्त, परमहेश्वराच्या स्थितीत स्थिर, आपल्या शक्तीने संचालित, आणि त्या चिन्हांनी कायम ओळखला जाणारा आहे.

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

त्याचे नाव नावरहित, त्याचे रूप तेच रूप, ती सर्व कार्ये करण्यास समर्थ, तसेच वागणारा आणि त्या आज्ञांचे पालन करणारा आहे.

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

तो हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी दिसत होता, त्याच्या मस्तकी चंद्राचा तुकडा शोभत होता, गळ्यात, हातात आणि मनगटात सर्पांची माळ घातली होती, आणि कमरेला मुंजाची मेखळा होती.

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

त्याच्या अंगावर जलंधर, ब्रह्मा आणि इंद्र यांच्या कवटीचे तुकडे झळकत होते, आणि गंगेच्या उंच लाटा त्याच्या अर्ध्या जटा ओल्या करून त्यांना पिंगट रंग देत होत्या.

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

त्याचा देखावा तुटलेल्या दातांच्या कोंबांनी दाबलेल्या डोंगरासारखा सुंदर होता, आणि डाव्या कानाजवळ त्याचे कुंडल गोलाकार झळकत होते.

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

तो मोठ्या वृषभावर स्वार होता, त्याचा आवाज गडगडणाऱ्या मेघासारखा होता, तो प्रचंड अग्नीसारखा तेजस्वी होता आणि त्याच्यात अपार बळ व पराक्रम होता.

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

अशा भयानक आणि भव्य रूपात महेश्वराने ब्रह्मपुत्रीला ज्ञान दिले आणि सृष्टीच्या कार्यात मदत केली.

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

म्हणून रुद्राच्या कृपेने प्रत्येक कल्पात प्रजापतीच्या प्रवाहासारख्या रूपातून सृष्टीची अखंड निर्मिती चालू राहते.

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

कधीतरी ब्रह्मदेवाने सृष्टी करण्याची विनंती केली तेव्हा निळ्या-तांबड्या रंगाच्या त्या प्रभूने आपल्या इच्छेने स्वतःसारखी सर्व जीवांची मनाने निर्मिती केली.

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

त्याने जटा असलेले, निर्भय, निळ्या गळ्याचे, तीन डोळ्यांचे, वार्धक्य व मृत्यूपासून मुक्त आणि तेजस्वी भाले व उत्तम शस्त्रे धारण करणारे जीव निर्माण केले.

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

त्यांनी सर्व चौदा प्रकारच्या जगाला व्यापून टाकले; हे विविध रुद्र पाहून पितामहाने रुद्राला संबोधले.

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

देवतांच्या देवाधिदेव, तुझ्या चरणांना नमस्कार! लाल डोळ्याच्या प्रभो, तू इतर जीव निर्माण कर; तुझ्या कल्याणासाठी, हे जीव मृत्युसह जन्माला आले आहेत.