शिवपुराणम्

ईर्ष्यया परया ग्रस्तः प्रहसन्निदमब्रवीत् गच्छ विष्णो मया ज्ञातं तव सर्गस्य कारणम् आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः

तीव्र मत्सराने ग्रासून, तो हसत म्हणाला: 'विष्णू, जा, तुझ्या सृष्टीचे कारण मला समजले आहे. आपल्याहून मोठा एक आहे—तो म्हणजे रुद्र, यात शंका नाही.'

तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः

त्या देवांचा देव, परब्रह्म यांच्या कृपेने, हे भगवंत, तूच प्रथम सृष्टीकर्ता आणि खऱ्या अर्थाने रक्षक आहेस.

अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम् त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः

आणि मी, तप करून, देवांचा अधिपती रुद्राची उपासना करीन; तुझ्यासोबत मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन—यात शंका नाही.

एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम्

अशा प्रकारे विष्णूला सांगून, कमळातून जन्मलेला भगवंत, तप करून शंकराला प्राप्त होऊन, त्याच्याकडे विनंती करू लागला.

भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम्

हे भगवंत, देवांचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, महेश्वरा, तुझ्या डाव्या बाजूपासून विष्णू जन्मला, आणि मी तुझ्या उजव्या बाजूपासून.

मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया

माझ्यासोबत अच्युताने हे संपूर्ण जग निर्माण केले; मी मत्सराने त्याला दोष दिला, तुझ्या आश्रयाच्या बळावर.

मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः

माझ्या स्वभावामुळे मी तुझ्याहून श्रेष्ठ नाही; हेच सत्य आहे, कारण आपली उत्पत्ती तुझ्यापासूनच झाली आहे, आपण दोघे सारखेच आहोत.

तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर

जशी तू पूर्वी त्याच्यावर भक्तीने कृपा केलीस, तशीच ती सर्व कृपा मला देखील द्यावी, हे शंकरा.

इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः

त्याच्या या विनंतीवर, भगवंत, भागाचा डोळा नष्ट करणारा, न्यायाने त्यालाही सर्व काही दिले, कारण तो करुणेचा खजिना आहे.

लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात् त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम्

अशा प्रकारे प्रभूंकडून सर्वात्मभाव मिळवून, ब्रह्मदेव क्षणातच धाव घेतला आणि पुरुषोत्तमाला भेटला.

क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते

दूधाच्या समुद्रातील शुद्ध निवासस्थानी, सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानात, सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या, दिव्य आणि मनाने निर्माण केलेल्या त्या स्थळी.

अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम् चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम्

अनंत नागाच्या शय्यावर, कमळासारख्या डोळ्यांचा, चार भुजांचा, तेजस्वी देहाचा, सर्व अलंकारांनी सुशोभित असा तो शयन करत होता.

शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम् श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम्

शंख आणि चक्र धारण केलेला, सौम्य स्वभावाचा, चंद्रासारखा मुख असलेला, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, देव प्रसन्न आणि मधुर हास्य करत होता.

धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम् क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया

त्याचे पाय पृथ्वीच्या कोमल कमळहस्तांच्या स्पर्शाने लाल झालेले, जणू क्षीरसागरातील अमृतावर विश्रांती घेत आहे, योगनिद्रेत शयन करत आहे.

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

अंधारातून तो काळरुद्र म्हणून ओळखला जातो; राजस गुणातून तो सोन्यातून उत्पन्न झालेला; सत्त्वगुणातून तो सर्वत्र व्यापून असलेला विष्णू; आणि निर्गुण अवस्थेत तो महेश्वर आहे.

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत् ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा

त्या परम पुरुषाला पाहून ब्रह्मदेव धाडसाने म्हणाला, 'हे विष्णू, मी तुला गिळून टाकीन, जसे तू पूर्वी स्वतःला विलीन केले होतेस.'

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम् उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च

त्याचे हे शब्द ऐकून, बलवान विष्णू जागा झाला आणि पितामहाकडे पाहून हलकेसे हास्य केले.

तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः

त्याच क्षणी, त्या महान आत्म्याने विष्णूला गिळून टाकले आणि ब्रह्मदेवाने त्याला लगेचच आपल्या भुवयांच्या मधून सहजपणे निर्माण केले.

तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः

त्या वेळी, चंद्रालंकार असलेला भगवान स्वतः, दोघांनाही पाहण्यासाठी, आपले खरे रूप सोडून एक रूप धारण करतो.

प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ

पूर्वी ज्याने त्यांना वर दिला होता, तो अद्वितीय कृपा करण्यासाठी तेथे आला, जिथे ब्रह्मा आणि नारायण उभे होते.

अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात् प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः

तेव्हा, दोघेही आनंदित आणि थोडे घाबरलेले, कुतूहलाने त्या देवतेचे स्तुती करू लागले आणि आदराने दूरून वारंवार वंदन करू लागले.

भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक् सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

पिनाकधारी भगवान भव, त्यांच्यावर कृपादृष्टी टाकून, ते पाहत असतानाच अदृश्य झाला.

प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

प्रत्येक कल्पात मी रुद्राच्या प्रकट होण्याचे कारण सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्मदेवाची सृष्टी तुटल्यावर पुन्हा सुरू होते.

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

प्रत्येक कल्पात, ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली, पण त्या वाढत नाहीत म्हणून तो अती दुःखी आणि संभ्रमित झाला.

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

त्याच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी आणि प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून, प्रत्येक कल्पात काळस्वरूप रुद्र, रुद्रगणांचा अधिपती, प्रकट होतो.

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

परमेश्वराच्या आज्ञेने, निळा आणि लाल रंगाचा महेश, ब्रह्मदेवाचा पुत्र होतो आणि जरी तो वयाने लहान असला तरी त्याला कृपा करतो.

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

तोच भगवंत, सर्व शक्तीचा साठा, कोणत्याही व्याधीपासून मुक्त, अनादि आणि अनंत, सर्व भूतांना संकुचित करणारा आहे.

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

परम ऐश्वर्याने युक्त, परमहेश्वराच्या स्थितीत स्थिर, आपल्या शक्तीने संचालित, आणि त्या चिन्हांनी कायम ओळखला जाणारा आहे.

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

त्याचे नाव नावरहित, त्याचे रूप तेच रूप, ती सर्व कार्ये करण्यास समर्थ, तसेच वागणारा आणि त्या आज्ञांचे पालन करणारा आहे.