शिवपुराणम्

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

तरीही, एकमेकांशी स्पर्धा आणि श्रेष्ठ ठरण्याची इच्छा यामुळे, त्यांनी तप करून आपल्या पित्याला, परमेश्वराला प्रसन्न केले.

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

परमेश्वराच्या कृपेने सर्व सामर्थ्य मिळवून, रुद्राने पूर्वीच्या कल्पात ब्रह्मा आणि नारायण यांची सृष्टी केली.

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

दुसऱ्या कल्पात ब्रह्माने रुद्र आणि विष्णू, जे साऱ्या जगाचे मूर्तिमंत रूप आहेत, यांची सृष्टी केली; आणि पुन्हा, भगवंत विष्णूने रुद्र आणि ब्रह्मा निर्माण केले.

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

पुन्हा ब्रह्मदेवांनी नारायणाची निर्मिती केली, आणि पुन्हा ब्रह्मदेवांची निर्मिती परमेश्वराने केली. अशा रीतीने प्रत्येक कल्पात ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे निर्माण होतात.

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

ते एकमेकांतून जन्म घेतात आणि एकमेकांच्या कल्याणाची इच्छा धरतात. प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी घडलेल्या घटनांबद्दल महर्षींनी सांगितले आहे.

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

त्यांची शक्ती ही एकमेकांतून प्रकट होते असे सांगितले जाते. त्यांची अद्भुत आणि पुण्यदायी, पापातून मुक्त करणारी कथा ऐक.

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

त्या कल्पात, तट्पुरुष नावाच्या सृष्टीत, ब्रह्मदेवांच्या काळात, पूर्वी नारायणाला मेघवाहन कल्पात असे नाव होते.

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

दिव्य हजार वर्षे मेघ होऊन त्याने पृथ्वीला वाहून नेले. विष्णूची अवस्था पाहून, जो विश्वाचा गुरु आहे—

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

सर्वांनी सर्वांचा आत्मा होऊन, त्याने सर्वांना अक्षय शक्ती दिली. ती शक्ती त्याने शिवाकडून, सर्वांच्या स्वामीकडून मिळवली.

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः

मग भगवंत विष्णूंनी विश्वाची, विश्वनिर्मात्यासह, निर्मिती केली. विष्णूचे ते वैभव पाहून, पितामह ब्रह्मा त्याच्याद्वारे निर्माण झाला.

ईर्ष्यया परया ग्रस्तः प्रहसन्निदमब्रवीत् गच्छ विष्णो मया ज्ञातं तव सर्गस्य कारणम् आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः

तीव्र मत्सराने ग्रासून, तो हसत म्हणाला: 'विष्णू, जा, तुझ्या सृष्टीचे कारण मला समजले आहे. आपल्याहून मोठा एक आहे—तो म्हणजे रुद्र, यात शंका नाही.'

तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः

त्या देवांचा देव, परब्रह्म यांच्या कृपेने, हे भगवंत, तूच प्रथम सृष्टीकर्ता आणि खऱ्या अर्थाने रक्षक आहेस.

अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम् त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः

आणि मी, तप करून, देवांचा अधिपती रुद्राची उपासना करीन; तुझ्यासोबत मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन—यात शंका नाही.

एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम्

अशा प्रकारे विष्णूला सांगून, कमळातून जन्मलेला भगवंत, तप करून शंकराला प्राप्त होऊन, त्याच्याकडे विनंती करू लागला.

भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम्

हे भगवंत, देवांचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, महेश्वरा, तुझ्या डाव्या बाजूपासून विष्णू जन्मला, आणि मी तुझ्या उजव्या बाजूपासून.

मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया

माझ्यासोबत अच्युताने हे संपूर्ण जग निर्माण केले; मी मत्सराने त्याला दोष दिला, तुझ्या आश्रयाच्या बळावर.

मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः

माझ्या स्वभावामुळे मी तुझ्याहून श्रेष्ठ नाही; हेच सत्य आहे, कारण आपली उत्पत्ती तुझ्यापासूनच झाली आहे, आपण दोघे सारखेच आहोत.

तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर

जशी तू पूर्वी त्याच्यावर भक्तीने कृपा केलीस, तशीच ती सर्व कृपा मला देखील द्यावी, हे शंकरा.

इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः

त्याच्या या विनंतीवर, भगवंत, भागाचा डोळा नष्ट करणारा, न्यायाने त्यालाही सर्व काही दिले, कारण तो करुणेचा खजिना आहे.

लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात् त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम्

अशा प्रकारे प्रभूंकडून सर्वात्मभाव मिळवून, ब्रह्मदेव क्षणातच धाव घेतला आणि पुरुषोत्तमाला भेटला.

क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते

दूधाच्या समुद्रातील शुद्ध निवासस्थानी, सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानात, सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या, दिव्य आणि मनाने निर्माण केलेल्या त्या स्थळी.

अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम् चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम्

अनंत नागाच्या शय्यावर, कमळासारख्या डोळ्यांचा, चार भुजांचा, तेजस्वी देहाचा, सर्व अलंकारांनी सुशोभित असा तो शयन करत होता.

शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम् श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम्

शंख आणि चक्र धारण केलेला, सौम्य स्वभावाचा, चंद्रासारखा मुख असलेला, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, देव प्रसन्न आणि मधुर हास्य करत होता.

धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम् क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया

त्याचे पाय पृथ्वीच्या कोमल कमळहस्तांच्या स्पर्शाने लाल झालेले, जणू क्षीरसागरातील अमृतावर विश्रांती घेत आहे, योगनिद्रेत शयन करत आहे.

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

अंधारातून तो काळरुद्र म्हणून ओळखला जातो; राजस गुणातून तो सोन्यातून उत्पन्न झालेला; सत्त्वगुणातून तो सर्वत्र व्यापून असलेला विष्णू; आणि निर्गुण अवस्थेत तो महेश्वर आहे.

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत् ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा

त्या परम पुरुषाला पाहून ब्रह्मदेव धाडसाने म्हणाला, 'हे विष्णू, मी तुला गिळून टाकीन, जसे तू पूर्वी स्वतःला विलीन केले होतेस.'

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम् उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च

त्याचे हे शब्द ऐकून, बलवान विष्णू जागा झाला आणि पितामहाकडे पाहून हलकेसे हास्य केले.

तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः

त्याच क्षणी, त्या महान आत्म्याने विष्णूला गिळून टाकले आणि ब्रह्मदेवाने त्याला लगेचच आपल्या भुवयांच्या मधून सहजपणे निर्माण केले.

तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः

त्या वेळी, चंद्रालंकार असलेला भगवान स्वतः, दोघांनाही पाहण्यासाठी, आपले खरे रूप सोडून एक रूप धारण करतो.