शिवपुराणम्

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

मग हा प्राचीन, आदिदेव, शंभू रुद्र, ज्याचा जन्म कोणालाही कळत नाही अशा ब्रह्माचा पुत्र कसा झाला?

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

आम्ही पूर्वी असेही ऐकले आहे की, प्रजापती आणि विष्णू हे रुद्रापासून, एकमेकांच्या अंगातून निर्माण झाले.

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

मग हे दोघे, जे सर्व सृष्टीचे कारण आहेत, गुण आणि प्रधान यांच्या रूपाने एकमेकांतून कसे प्रकट झाले?

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

तुमच्यापासून काहीही विचारले गेले नाही असे नाही, किंवा काहीही ऐकले गेले नाही असे नाही; भगवंताचे शिष्य म्हणून तुम्ही सर्व काही लक्षात ठेवता.

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

खरे सांगावे, जसे ब्रह्माने सर्वत्र असणाऱ्या मुनींना सांगितले; आम्ही श्रद्धेने भरलेले, प्रभूची कीर्ती ऐकण्याची इच्छा बाळगतो.

स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

हे प्रश्न योग्यच विचारले आहेत, हे विद्वान ब्राह्मणहो, कारण विचारण्यात कुशल असता; पूर्वी माझ्या आजोबांना हेच विचारले गेले होते.

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

म्हणून मी आता सांगतो की रुद्र कसा उत्पन्न झाला आणि ब्रह्मा-विष्णू एकमेकांतून पुन्हा कसे निर्माण होतात.

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

हे तिघे थेट महेश्वरापासून उत्पन्न झालेले असून, सर्व चराचर विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण आहेत.

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

सर्वोच्च सामर्थ्याने युक्त, परमेश्वराच्या प्रेरणेने, त्याच्या शक्तीने नेहमी स्थिर, हे आपापली कार्ये नेहमी पार पाडू शकतात.

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा

पूर्वी पित्याने या तिघांना त्यांच्या त्यांच्या कर्मात नेमले: ब्रह्मा सृष्टीसाठी, हरि पालनासाठी, आणि रुद्र संहारासाठी.

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

तरीही, एकमेकांशी स्पर्धा आणि श्रेष्ठ ठरण्याची इच्छा यामुळे, त्यांनी तप करून आपल्या पित्याला, परमेश्वराला प्रसन्न केले.

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

परमेश्वराच्या कृपेने सर्व सामर्थ्य मिळवून, रुद्राने पूर्वीच्या कल्पात ब्रह्मा आणि नारायण यांची सृष्टी केली.

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

दुसऱ्या कल्पात ब्रह्माने रुद्र आणि विष्णू, जे साऱ्या जगाचे मूर्तिमंत रूप आहेत, यांची सृष्टी केली; आणि पुन्हा, भगवंत विष्णूने रुद्र आणि ब्रह्मा निर्माण केले.

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

पुन्हा ब्रह्मदेवांनी नारायणाची निर्मिती केली, आणि पुन्हा ब्रह्मदेवांची निर्मिती परमेश्वराने केली. अशा रीतीने प्रत्येक कल्पात ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे निर्माण होतात.

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

ते एकमेकांतून जन्म घेतात आणि एकमेकांच्या कल्याणाची इच्छा धरतात. प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी घडलेल्या घटनांबद्दल महर्षींनी सांगितले आहे.

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

त्यांची शक्ती ही एकमेकांतून प्रकट होते असे सांगितले जाते. त्यांची अद्भुत आणि पुण्यदायी, पापातून मुक्त करणारी कथा ऐक.

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

त्या कल्पात, तट्पुरुष नावाच्या सृष्टीत, ब्रह्मदेवांच्या काळात, पूर्वी नारायणाला मेघवाहन कल्पात असे नाव होते.

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

दिव्य हजार वर्षे मेघ होऊन त्याने पृथ्वीला वाहून नेले. विष्णूची अवस्था पाहून, जो विश्वाचा गुरु आहे—

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

सर्वांनी सर्वांचा आत्मा होऊन, त्याने सर्वांना अक्षय शक्ती दिली. ती शक्ती त्याने शिवाकडून, सर्वांच्या स्वामीकडून मिळवली.

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः

मग भगवंत विष्णूंनी विश्वाची, विश्वनिर्मात्यासह, निर्मिती केली. विष्णूचे ते वैभव पाहून, पितामह ब्रह्मा त्याच्याद्वारे निर्माण झाला.

ईर्ष्यया परया ग्रस्तः प्रहसन्निदमब्रवीत् गच्छ विष्णो मया ज्ञातं तव सर्गस्य कारणम् आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः

तीव्र मत्सराने ग्रासून, तो हसत म्हणाला: 'विष्णू, जा, तुझ्या सृष्टीचे कारण मला समजले आहे. आपल्याहून मोठा एक आहे—तो म्हणजे रुद्र, यात शंका नाही.'

तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः

त्या देवांचा देव, परब्रह्म यांच्या कृपेने, हे भगवंत, तूच प्रथम सृष्टीकर्ता आणि खऱ्या अर्थाने रक्षक आहेस.

अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम् त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः

आणि मी, तप करून, देवांचा अधिपती रुद्राची उपासना करीन; तुझ्यासोबत मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन—यात शंका नाही.

एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम्

अशा प्रकारे विष्णूला सांगून, कमळातून जन्मलेला भगवंत, तप करून शंकराला प्राप्त होऊन, त्याच्याकडे विनंती करू लागला.

भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम्

हे भगवंत, देवांचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, महेश्वरा, तुझ्या डाव्या बाजूपासून विष्णू जन्मला, आणि मी तुझ्या उजव्या बाजूपासून.

मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया

माझ्यासोबत अच्युताने हे संपूर्ण जग निर्माण केले; मी मत्सराने त्याला दोष दिला, तुझ्या आश्रयाच्या बळावर.

मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः

माझ्या स्वभावामुळे मी तुझ्याहून श्रेष्ठ नाही; हेच सत्य आहे, कारण आपली उत्पत्ती तुझ्यापासूनच झाली आहे, आपण दोघे सारखेच आहोत.

तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर

जशी तू पूर्वी त्याच्यावर भक्तीने कृपा केलीस, तशीच ती सर्व कृपा मला देखील द्यावी, हे शंकरा.

इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः

त्याच्या या विनंतीवर, भगवंत, भागाचा डोळा नष्ट करणारा, न्यायाने त्यालाही सर्व काही दिले, कारण तो करुणेचा खजिना आहे.