शिवपुराणम्

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः

त्या ब्रह्मवनात अव्यक्त ब्रह्मा सर्वज्ञ असून, ईश्वराच्या कृपेने स्थिर आहे आणि अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न झाला आहे.

बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

बुद्धी ही मोठी फांदी आहे, इंद्रिये आतील कप्पे आहेत, महाभूत हे प्रमाण आहे आणि विशिष्टता हे निर्मळ कोंब आहेत.

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः

धर्म आणि अधर्म यांच्या फुलांनी बहरलेला, सुखदुःखाची फळे देणारा, सर्व जीवांचा आधार असलेला तो सनातन ब्रह्मवृक्ष आहे.

द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ज्ञानी लोक म्हणतात, त्या वृक्षाचे डोके आकाश आहे, नाभी आकाशरूपी आहे, डोळे चंद्रसूर्य आहेत, कान दिशा आहेत, पाय पृथ्वी आहे; हा अगम्य आत्मा सर्व जीवांना चालना देणारा आहे.

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, छातीपासून क्षत्रिय, पुढच्या भागातून वैश्य, मांड्या आणि पायांतून शूद्र, असे सर्व वर्ण त्याच्या अंगांतून उत्पन्न झाले.

भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

तुम्ही सर्वोच्च आत्मा असलेल्या भवाची सृष्टी, चतुर्मुख ब्रह्माच्या तोंडातून कशी झाली हे सांगितलेत; पण आम्हाला याबद्दल शंका वाटते.

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ, विचित्र डोळ्यांचा, तेजस्वी, त्रिशूलधारी, हर, काळाचा मूर्तिमंत स्वरूप, भगवंत रुद्र, जटाधारी, काळसर आणि तांबड्या रंगाचा —

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

जो, युगाचा अंत आला की, रागाने हा संपूर्ण जग ब्रह्मा, विष्णू आणि अग्नी यांच्यासह संहारतो —

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

ज्याच्या भीतीने ब्रह्मा आणि विष्णू नमस्कार करतात, कारण तो सर्व लोकांचा संकोच करतो आणि हे दोघे त्याच्या अधीन राहतात —

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः

हा तोच देव आहे, ज्याने पूर्वी आपल्या अंगातून ब्रह्मा आणि विष्णू निर्माण केले, आणि तोच नेहमी त्यांची काळजी घेणारा आणि पालन करणारा प्रभू आहे.

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

मग हा प्राचीन, आदिदेव, शंभू रुद्र, ज्याचा जन्म कोणालाही कळत नाही अशा ब्रह्माचा पुत्र कसा झाला?

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

आम्ही पूर्वी असेही ऐकले आहे की, प्रजापती आणि विष्णू हे रुद्रापासून, एकमेकांच्या अंगातून निर्माण झाले.

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

मग हे दोघे, जे सर्व सृष्टीचे कारण आहेत, गुण आणि प्रधान यांच्या रूपाने एकमेकांतून कसे प्रकट झाले?

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

तुमच्यापासून काहीही विचारले गेले नाही असे नाही, किंवा काहीही ऐकले गेले नाही असे नाही; भगवंताचे शिष्य म्हणून तुम्ही सर्व काही लक्षात ठेवता.

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

खरे सांगावे, जसे ब्रह्माने सर्वत्र असणाऱ्या मुनींना सांगितले; आम्ही श्रद्धेने भरलेले, प्रभूची कीर्ती ऐकण्याची इच्छा बाळगतो.

स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

हे प्रश्न योग्यच विचारले आहेत, हे विद्वान ब्राह्मणहो, कारण विचारण्यात कुशल असता; पूर्वी माझ्या आजोबांना हेच विचारले गेले होते.

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

म्हणून मी आता सांगतो की रुद्र कसा उत्पन्न झाला आणि ब्रह्मा-विष्णू एकमेकांतून पुन्हा कसे निर्माण होतात.

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

हे तिघे थेट महेश्वरापासून उत्पन्न झालेले असून, सर्व चराचर विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण आहेत.

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

सर्वोच्च सामर्थ्याने युक्त, परमेश्वराच्या प्रेरणेने, त्याच्या शक्तीने नेहमी स्थिर, हे आपापली कार्ये नेहमी पार पाडू शकतात.

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा

पूर्वी पित्याने या तिघांना त्यांच्या त्यांच्या कर्मात नेमले: ब्रह्मा सृष्टीसाठी, हरि पालनासाठी, आणि रुद्र संहारासाठी.

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

तरीही, एकमेकांशी स्पर्धा आणि श्रेष्ठ ठरण्याची इच्छा यामुळे, त्यांनी तप करून आपल्या पित्याला, परमेश्वराला प्रसन्न केले.

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

परमेश्वराच्या कृपेने सर्व सामर्थ्य मिळवून, रुद्राने पूर्वीच्या कल्पात ब्रह्मा आणि नारायण यांची सृष्टी केली.

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

दुसऱ्या कल्पात ब्रह्माने रुद्र आणि विष्णू, जे साऱ्या जगाचे मूर्तिमंत रूप आहेत, यांची सृष्टी केली; आणि पुन्हा, भगवंत विष्णूने रुद्र आणि ब्रह्मा निर्माण केले.

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

पुन्हा ब्रह्मदेवांनी नारायणाची निर्मिती केली, आणि पुन्हा ब्रह्मदेवांची निर्मिती परमेश्वराने केली. अशा रीतीने प्रत्येक कल्पात ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे निर्माण होतात.

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

ते एकमेकांतून जन्म घेतात आणि एकमेकांच्या कल्याणाची इच्छा धरतात. प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी घडलेल्या घटनांबद्दल महर्षींनी सांगितले आहे.

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

त्यांची शक्ती ही एकमेकांतून प्रकट होते असे सांगितले जाते. त्यांची अद्भुत आणि पुण्यदायी, पापातून मुक्त करणारी कथा ऐक.

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

त्या कल्पात, तट्पुरुष नावाच्या सृष्टीत, ब्रह्मदेवांच्या काळात, पूर्वी नारायणाला मेघवाहन कल्पात असे नाव होते.

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

दिव्य हजार वर्षे मेघ होऊन त्याने पृथ्वीला वाहून नेले. विष्णूची अवस्था पाहून, जो विश्वाचा गुरु आहे—

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

सर्वांनी सर्वांचा आत्मा होऊन, त्याने सर्वांना अक्षय शक्ती दिली. ती शक्ती त्याने शिवाकडून, सर्वांच्या स्वामीकडून मिळवली.