शिवपुराणम्

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः

यक्ष, पिशाच, गंधर्व, अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशू आणि सर्प यांचा जन्म झाला.

अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

जे काही अविनाशी, स्थिर आणि चल आहे, ते सर्व स्थाणू म्हणून ओळखले जाते; त्यांची पूर्वीची कर्मे त्यांच्यात प्रवेशली.

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते

हीच कर्मे पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या जीवांना प्राप्त होतात, ती हिंसक असोत किंवा अहिंसक, सौम्य असोत किंवा कठोर, धर्मयुक्त असोत किंवा अधर्मयुक्त, सत्य असोत किंवा असत्य.

तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

त्या कर्मांच्या प्रभावामुळे जीव तशीच वृत्ती घेतात; म्हणूनच महाभूतांत, इंद्रियांच्या विषयांत आणि मुक्तीत विविधता दिसते.

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्

सृष्टीकर्त्याने स्वतःच सर्व जीवांचे कार्य, त्यांची नावे आणि रूपे, तसेच नैसर्गिक वस्तूंची निर्मिती ठरवली.

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

सृष्टीच्या आरंभी पितामहाने वेदातील शब्दांपासून ऋषींची नावे आणि वेदांतील आचार निर्माण केले.

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, अजाने जन्मलेल्या जीवांना पूर्वीप्रमाणेच चिन्हे आणि विविध रूपे दिली.

दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

प्रत्येक युगाच्या आरंभी तीच रूपे आणि स्थिती दिसतात; अशा प्रकारे, साधनांपासून लोकसृष्टी आपोआप निर्माण होते.

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वापर्यंत प्रकृतीचे रूपांतर चंद्रसूर्याच्या तेजाने शोभलेले आहे आणि ग्रह-नक्षत्रांनी वेढलेले आहे.

नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

ती सृष्टी नद्या, समुद्र, पर्वत आणि विविध रम्य, समृद्ध प्रदेशांनी सुशोभित आहे.

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः

त्या ब्रह्मवनात अव्यक्त ब्रह्मा सर्वज्ञ असून, ईश्वराच्या कृपेने स्थिर आहे आणि अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न झाला आहे.

बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

बुद्धी ही मोठी फांदी आहे, इंद्रिये आतील कप्पे आहेत, महाभूत हे प्रमाण आहे आणि विशिष्टता हे निर्मळ कोंब आहेत.

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः

धर्म आणि अधर्म यांच्या फुलांनी बहरलेला, सुखदुःखाची फळे देणारा, सर्व जीवांचा आधार असलेला तो सनातन ब्रह्मवृक्ष आहे.

द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ज्ञानी लोक म्हणतात, त्या वृक्षाचे डोके आकाश आहे, नाभी आकाशरूपी आहे, डोळे चंद्रसूर्य आहेत, कान दिशा आहेत, पाय पृथ्वी आहे; हा अगम्य आत्मा सर्व जीवांना चालना देणारा आहे.

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, छातीपासून क्षत्रिय, पुढच्या भागातून वैश्य, मांड्या आणि पायांतून शूद्र, असे सर्व वर्ण त्याच्या अंगांतून उत्पन्न झाले.

भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

तुम्ही सर्वोच्च आत्मा असलेल्या भवाची सृष्टी, चतुर्मुख ब्रह्माच्या तोंडातून कशी झाली हे सांगितलेत; पण आम्हाला याबद्दल शंका वाटते.

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ, विचित्र डोळ्यांचा, तेजस्वी, त्रिशूलधारी, हर, काळाचा मूर्तिमंत स्वरूप, भगवंत रुद्र, जटाधारी, काळसर आणि तांबड्या रंगाचा —

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

जो, युगाचा अंत आला की, रागाने हा संपूर्ण जग ब्रह्मा, विष्णू आणि अग्नी यांच्यासह संहारतो —

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

ज्याच्या भीतीने ब्रह्मा आणि विष्णू नमस्कार करतात, कारण तो सर्व लोकांचा संकोच करतो आणि हे दोघे त्याच्या अधीन राहतात —

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः

हा तोच देव आहे, ज्याने पूर्वी आपल्या अंगातून ब्रह्मा आणि विष्णू निर्माण केले, आणि तोच नेहमी त्यांची काळजी घेणारा आणि पालन करणारा प्रभू आहे.

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

मग हा प्राचीन, आदिदेव, शंभू रुद्र, ज्याचा जन्म कोणालाही कळत नाही अशा ब्रह्माचा पुत्र कसा झाला?

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

आम्ही पूर्वी असेही ऐकले आहे की, प्रजापती आणि विष्णू हे रुद्रापासून, एकमेकांच्या अंगातून निर्माण झाले.

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

मग हे दोघे, जे सर्व सृष्टीचे कारण आहेत, गुण आणि प्रधान यांच्या रूपाने एकमेकांतून कसे प्रकट झाले?

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

तुमच्यापासून काहीही विचारले गेले नाही असे नाही, किंवा काहीही ऐकले गेले नाही असे नाही; भगवंताचे शिष्य म्हणून तुम्ही सर्व काही लक्षात ठेवता.

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

खरे सांगावे, जसे ब्रह्माने सर्वत्र असणाऱ्या मुनींना सांगितले; आम्ही श्रद्धेने भरलेले, प्रभूची कीर्ती ऐकण्याची इच्छा बाळगतो.

स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

हे प्रश्न योग्यच विचारले आहेत, हे विद्वान ब्राह्मणहो, कारण विचारण्यात कुशल असता; पूर्वी माझ्या आजोबांना हेच विचारले गेले होते.

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

म्हणून मी आता सांगतो की रुद्र कसा उत्पन्न झाला आणि ब्रह्मा-विष्णू एकमेकांतून पुन्हा कसे निर्माण होतात.

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

हे तिघे थेट महेश्वरापासून उत्पन्न झालेले असून, सर्व चराचर विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण आहेत.

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

सर्वोच्च सामर्थ्याने युक्त, परमेश्वराच्या प्रेरणेने, त्याच्या शक्तीने नेहमी स्थिर, हे आपापली कार्ये नेहमी पार पाडू शकतात.