शिवपुराणम्

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः

सृष्टीसाठी, ब्रह्माने स्वतःला एकाग्र केले आणि स्वतःच्या तत्त्वाने देव आणि पितरांना आपल्या तोंडातून योग्य क्रमाने जन्म दिला.

जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

त्याच्या कटीभागातून सर्व असुर, खालच्या भागातून माणसे, आणि उरलेल्या मलातून, जेव्हा त्याला भूक लागली, तेव्हा राक्षस जन्मले.

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे

त्याची मुले, जी प्रामुख्याने अंधार आणि रजोगुणयुक्त, बलवान, रात्री फिरणारी होती, तसेच सर्प, यक्ष, भूत आणि गंधर्वही निर्माण झाले.

वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

त्याच्या पिसांपासून पक्षी, छातीपासून पंख असलेली प्राणी, आणि बाजूंपासून सर्प निर्माण झाले.

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान् मृगान्

त्याच्या पायांपासून घोडे, हत्ती, शरभ, वनगवे आणि हरिण निर्माण झाले.

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

त्याच्या केसांपासून औषधी, फळे आणि मुळे जन्मली; तसेच गायत्री, ऋच, त्रिवृत्साम आणि रथंतर निर्माण झाले.

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा

त्याच्या तोंडातून प्रथम यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम निर्माण झाला, तसेच यजुर्वेद, त्रैष्टुभ छंद, आणि पंधरा भागांचा स्तोम निर्माण झाला.

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

त्याच्या तोंडातून बृहत्साम, उक्त, सामगीते, जगती छंद आणि सतरावा स्तोम निर्माण झाला.

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात् एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च

त्याच्या पश्चिम दिशेच्या तोंडातून वैरूप्य, अतिरात्र, एकविसावा अथर्व आणि आप्तोर्याम यज्ञ उत्पन्न झाले.

अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

त्याच्या उत्तरेकडील तोंडातून अनुष्टुभ आणि वैराज छंद निर्माण झाले; त्याच्या अंगांतून विविध रूपांची जीवसृष्टी झाली.

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः

यक्ष, पिशाच, गंधर्व, अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशू आणि सर्प यांचा जन्म झाला.

अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

जे काही अविनाशी, स्थिर आणि चल आहे, ते सर्व स्थाणू म्हणून ओळखले जाते; त्यांची पूर्वीची कर्मे त्यांच्यात प्रवेशली.

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते

हीच कर्मे पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या जीवांना प्राप्त होतात, ती हिंसक असोत किंवा अहिंसक, सौम्य असोत किंवा कठोर, धर्मयुक्त असोत किंवा अधर्मयुक्त, सत्य असोत किंवा असत्य.

तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

त्या कर्मांच्या प्रभावामुळे जीव तशीच वृत्ती घेतात; म्हणूनच महाभूतांत, इंद्रियांच्या विषयांत आणि मुक्तीत विविधता दिसते.

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्

सृष्टीकर्त्याने स्वतःच सर्व जीवांचे कार्य, त्यांची नावे आणि रूपे, तसेच नैसर्गिक वस्तूंची निर्मिती ठरवली.

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

सृष्टीच्या आरंभी पितामहाने वेदातील शब्दांपासून ऋषींची नावे आणि वेदांतील आचार निर्माण केले.

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, अजाने जन्मलेल्या जीवांना पूर्वीप्रमाणेच चिन्हे आणि विविध रूपे दिली.

दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

प्रत्येक युगाच्या आरंभी तीच रूपे आणि स्थिती दिसतात; अशा प्रकारे, साधनांपासून लोकसृष्टी आपोआप निर्माण होते.

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वापर्यंत प्रकृतीचे रूपांतर चंद्रसूर्याच्या तेजाने शोभलेले आहे आणि ग्रह-नक्षत्रांनी वेढलेले आहे.

नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

ती सृष्टी नद्या, समुद्र, पर्वत आणि विविध रम्य, समृद्ध प्रदेशांनी सुशोभित आहे.

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः

त्या ब्रह्मवनात अव्यक्त ब्रह्मा सर्वज्ञ असून, ईश्वराच्या कृपेने स्थिर आहे आणि अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न झाला आहे.

बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

बुद्धी ही मोठी फांदी आहे, इंद्रिये आतील कप्पे आहेत, महाभूत हे प्रमाण आहे आणि विशिष्टता हे निर्मळ कोंब आहेत.

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः

धर्म आणि अधर्म यांच्या फुलांनी बहरलेला, सुखदुःखाची फळे देणारा, सर्व जीवांचा आधार असलेला तो सनातन ब्रह्मवृक्ष आहे.

द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ज्ञानी लोक म्हणतात, त्या वृक्षाचे डोके आकाश आहे, नाभी आकाशरूपी आहे, डोळे चंद्रसूर्य आहेत, कान दिशा आहेत, पाय पृथ्वी आहे; हा अगम्य आत्मा सर्व जीवांना चालना देणारा आहे.

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, छातीपासून क्षत्रिय, पुढच्या भागातून वैश्य, मांड्या आणि पायांतून शूद्र, असे सर्व वर्ण त्याच्या अंगांतून उत्पन्न झाले.

भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

तुम्ही सर्वोच्च आत्मा असलेल्या भवाची सृष्टी, चतुर्मुख ब्रह्माच्या तोंडातून कशी झाली हे सांगितलेत; पण आम्हाला याबद्दल शंका वाटते.

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ, विचित्र डोळ्यांचा, तेजस्वी, त्रिशूलधारी, हर, काळाचा मूर्तिमंत स्वरूप, भगवंत रुद्र, जटाधारी, काळसर आणि तांबड्या रंगाचा —

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

जो, युगाचा अंत आला की, रागाने हा संपूर्ण जग ब्रह्मा, विष्णू आणि अग्नी यांच्यासह संहारतो —

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

ज्याच्या भीतीने ब्रह्मा आणि विष्णू नमस्कार करतात, कारण तो सर्व लोकांचा संकोच करतो आणि हे दोघे त्याच्या अधीन राहतात —