शिवपुराणम्

उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

भीषण आणि भीषण रूप असणाऱ्या, यज्ञ करणाऱ्याच्या स्वरूपातील, महादेव, सोम, आणि अमृतमूर्ती असलेल्या तुला नमस्कार.

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया

अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती करून, ब्रह्मा — जगाचा पितामह — सर्व विश्वाच्या स्वामीला नम्रतेने शब्दांनी प्रार्थना करू लागला.

भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे स्वामी, माझ्या पुत्रा, महेश्वरा, तू माझ्या अंगातून सृष्टीच्या हेतूने, कामदेवाचा नाश करणारा म्हणून प्रकट झाला आहेस.

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः

म्हणून, हे जगाच्या प्रभो, या मोठ्या कार्यात मी गुंतलो आहे, सर्वत्र मला तुझी मदत कर, आणि या सृष्टीतील प्रजांची निर्मिती तू करावी.

तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

या शब्दांमुळे त्रिपुरांचा संहार करणारा रुद्र शुद्ध झाला; आणि शंकराने 'तसेच होवो' असे म्हणून ती वाणी स्वीकारली.

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः

मग भगवंत ब्रह्मा आनंदित झाला, त्याचा सन्मान केला आणि त्याच्या परवानगीने इतर प्रजाही निर्माण केल्या.

मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च

त्याने केवळ मनानेच मरीची, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्री आणि वसिष्ठ यांना निर्माण केले; आणि त्याआधी ब्रह्माने धर्म आणि संकल्प यांचीही निर्मिती केली.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

अशा प्रकारे, या बारा ब्रह्मपुत्रांची आणि रुद्राची सुरुवातीला प्राचीन गृहस्थ म्हणून ओळख होते.

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

त्यांच्यापासून बारा दिव्य वंश निर्माण झाले, ज्यात देवांचे समूह होते, भरपूर संतती आणि विधी होते, आणि महान ऋषींनी त्यांची शोभा वाढवली.

अथ देवासुरपित्ःन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

नंतर, देव, असुर, पितर आणि माणसे — हे चार प्रकार रुद्रासह निर्माण करण्याची इच्छा पाण्यातून ठरवली गेली.

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः

सृष्टीसाठी, ब्रह्माने स्वतःला एकाग्र केले आणि स्वतःच्या तत्त्वाने देव आणि पितरांना आपल्या तोंडातून योग्य क्रमाने जन्म दिला.

जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

त्याच्या कटीभागातून सर्व असुर, खालच्या भागातून माणसे, आणि उरलेल्या मलातून, जेव्हा त्याला भूक लागली, तेव्हा राक्षस जन्मले.

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे

त्याची मुले, जी प्रामुख्याने अंधार आणि रजोगुणयुक्त, बलवान, रात्री फिरणारी होती, तसेच सर्प, यक्ष, भूत आणि गंधर्वही निर्माण झाले.

वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

त्याच्या पिसांपासून पक्षी, छातीपासून पंख असलेली प्राणी, आणि बाजूंपासून सर्प निर्माण झाले.

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान् मृगान्

त्याच्या पायांपासून घोडे, हत्ती, शरभ, वनगवे आणि हरिण निर्माण झाले.

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

त्याच्या केसांपासून औषधी, फळे आणि मुळे जन्मली; तसेच गायत्री, ऋच, त्रिवृत्साम आणि रथंतर निर्माण झाले.

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा

त्याच्या तोंडातून प्रथम यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम निर्माण झाला, तसेच यजुर्वेद, त्रैष्टुभ छंद, आणि पंधरा भागांचा स्तोम निर्माण झाला.

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

त्याच्या तोंडातून बृहत्साम, उक्त, सामगीते, जगती छंद आणि सतरावा स्तोम निर्माण झाला.

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात् एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च

त्याच्या पश्चिम दिशेच्या तोंडातून वैरूप्य, अतिरात्र, एकविसावा अथर्व आणि आप्तोर्याम यज्ञ उत्पन्न झाले.

अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

त्याच्या उत्तरेकडील तोंडातून अनुष्टुभ आणि वैराज छंद निर्माण झाले; त्याच्या अंगांतून विविध रूपांची जीवसृष्टी झाली.

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः

यक्ष, पिशाच, गंधर्व, अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशू आणि सर्प यांचा जन्म झाला.

अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

जे काही अविनाशी, स्थिर आणि चल आहे, ते सर्व स्थाणू म्हणून ओळखले जाते; त्यांची पूर्वीची कर्मे त्यांच्यात प्रवेशली.

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते

हीच कर्मे पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या जीवांना प्राप्त होतात, ती हिंसक असोत किंवा अहिंसक, सौम्य असोत किंवा कठोर, धर्मयुक्त असोत किंवा अधर्मयुक्त, सत्य असोत किंवा असत्य.

तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

त्या कर्मांच्या प्रभावामुळे जीव तशीच वृत्ती घेतात; म्हणूनच महाभूतांत, इंद्रियांच्या विषयांत आणि मुक्तीत विविधता दिसते.

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्

सृष्टीकर्त्याने स्वतःच सर्व जीवांचे कार्य, त्यांची नावे आणि रूपे, तसेच नैसर्गिक वस्तूंची निर्मिती ठरवली.

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

सृष्टीच्या आरंभी पितामहाने वेदातील शब्दांपासून ऋषींची नावे आणि वेदांतील आचार निर्माण केले.

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, अजाने जन्मलेल्या जीवांना पूर्वीप्रमाणेच चिन्हे आणि विविध रूपे दिली.

दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

प्रत्येक युगाच्या आरंभी तीच रूपे आणि स्थिती दिसतात; अशा प्रकारे, साधनांपासून लोकसृष्टी आपोआप निर्माण होते.

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वापर्यंत प्रकृतीचे रूपांतर चंद्रसूर्याच्या तेजाने शोभलेले आहे आणि ग्रह-नक्षत्रांनी वेढलेले आहे.