शिवपुराणम्

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत

महाभाग, जगाचा गुरु विरिञ्चा, घाबरू नकोस, घाबरू नकोस. मी तुझे प्राण परत दिले आहेत. सुशील ब्रह्मा, आनंदाने उठ.

स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ती मनोहारी वचने ऐकून, जणू काही स्वप्नातच अनुभवली असावीत, ब्रह्मदेव फुललेल्या कमळासारख्या डोळ्यांनी हळूहळू हराकडे पाहू लागला.

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः

प्राण परत आल्यावर, ब्रह्मदेवाने दोन्ही हात जोडून, मृदू आणि गंभीर आवाजात त्या परमेश्वराला असे म्हणाला.

त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

फक्त तुझ्या दर्शनानेच माझे मन आनंदित होते. तू कोण आहेस, जो विश्वरूपात, अकरा रूपांनी येथे उभा आहेस?

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः

ब्रह्मदेवाची ती वचने ऐकून, देवांचा स्वामी महेश्वर, आपल्या मृदू हातांनी ब्रह्माला स्पर्श करून बोलू लागला.

मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

माझे खरे रूप म्हणजे परमात्मा, मी तुझ्या पुत्ररूपाने आलो आहे. हे अकरा रुद्र तुझ्या रक्षणासाठी आले आहेत.

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि

माझ्या कृपेने ही तीव्र मूर्छा दूर करून, पूर्वीप्रमाणे जागा हो. आता तुला पुन्हा सृष्टी निर्माण करावी लागेल.

एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

भगवंताने असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला. विश्वात्म्याने विविध अष्टकांनी त्या परमेश्वराची स्तुती केली.

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

रुद्र भगवंत, ज्यांचे तेज सूर्यासारखे आहे, तुम्हाला नमस्कार. भव, देव, ज्यांचे स्वरूप रस आणि पाणी आहे, शर्व, पृथ्वीच्या रूपातील, नंदी आणि सुरभि, तुम्हा सर्वांना मी वंदन करतो.

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

हे प्रभो, वासव, ज्याचं स्वरूप स्पर्श आहे, तुला नमस्कार. सर्व प्राण्यांचा स्वामी, प्रखर तेजाचा, भयंकर, आकाशासारखा, आणि केवळ शब्दरूप असलेल्या तुला वंदन.

उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

भीषण आणि भीषण रूप असणाऱ्या, यज्ञ करणाऱ्याच्या स्वरूपातील, महादेव, सोम, आणि अमृतमूर्ती असलेल्या तुला नमस्कार.

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया

अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती करून, ब्रह्मा — जगाचा पितामह — सर्व विश्वाच्या स्वामीला नम्रतेने शब्दांनी प्रार्थना करू लागला.

भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे स्वामी, माझ्या पुत्रा, महेश्वरा, तू माझ्या अंगातून सृष्टीच्या हेतूने, कामदेवाचा नाश करणारा म्हणून प्रकट झाला आहेस.

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः

म्हणून, हे जगाच्या प्रभो, या मोठ्या कार्यात मी गुंतलो आहे, सर्वत्र मला तुझी मदत कर, आणि या सृष्टीतील प्रजांची निर्मिती तू करावी.

तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

या शब्दांमुळे त्रिपुरांचा संहार करणारा रुद्र शुद्ध झाला; आणि शंकराने 'तसेच होवो' असे म्हणून ती वाणी स्वीकारली.

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः

मग भगवंत ब्रह्मा आनंदित झाला, त्याचा सन्मान केला आणि त्याच्या परवानगीने इतर प्रजाही निर्माण केल्या.

मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च

त्याने केवळ मनानेच मरीची, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्री आणि वसिष्ठ यांना निर्माण केले; आणि त्याआधी ब्रह्माने धर्म आणि संकल्प यांचीही निर्मिती केली.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

अशा प्रकारे, या बारा ब्रह्मपुत्रांची आणि रुद्राची सुरुवातीला प्राचीन गृहस्थ म्हणून ओळख होते.

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

त्यांच्यापासून बारा दिव्य वंश निर्माण झाले, ज्यात देवांचे समूह होते, भरपूर संतती आणि विधी होते, आणि महान ऋषींनी त्यांची शोभा वाढवली.

अथ देवासुरपित्ःन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

नंतर, देव, असुर, पितर आणि माणसे — हे चार प्रकार रुद्रासह निर्माण करण्याची इच्छा पाण्यातून ठरवली गेली.

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः

सृष्टीसाठी, ब्रह्माने स्वतःला एकाग्र केले आणि स्वतःच्या तत्त्वाने देव आणि पितरांना आपल्या तोंडातून योग्य क्रमाने जन्म दिला.

जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

त्याच्या कटीभागातून सर्व असुर, खालच्या भागातून माणसे, आणि उरलेल्या मलातून, जेव्हा त्याला भूक लागली, तेव्हा राक्षस जन्मले.

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे

त्याची मुले, जी प्रामुख्याने अंधार आणि रजोगुणयुक्त, बलवान, रात्री फिरणारी होती, तसेच सर्प, यक्ष, भूत आणि गंधर्वही निर्माण झाले.

वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

त्याच्या पिसांपासून पक्षी, छातीपासून पंख असलेली प्राणी, आणि बाजूंपासून सर्प निर्माण झाले.

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान् मृगान्

त्याच्या पायांपासून घोडे, हत्ती, शरभ, वनगवे आणि हरिण निर्माण झाले.

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

त्याच्या केसांपासून औषधी, फळे आणि मुळे जन्मली; तसेच गायत्री, ऋच, त्रिवृत्साम आणि रथंतर निर्माण झाले.

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा

त्याच्या तोंडातून प्रथम यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम निर्माण झाला, तसेच यजुर्वेद, त्रैष्टुभ छंद, आणि पंधरा भागांचा स्तोम निर्माण झाला.

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

त्याच्या तोंडातून बृहत्साम, उक्त, सामगीते, जगती छंद आणि सतरावा स्तोम निर्माण झाला.

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात् एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च

त्याच्या पश्चिम दिशेच्या तोंडातून वैरूप्य, अतिरात्र, एकविसावा अथर्व आणि आप्तोर्याम यज्ञ उत्पन्न झाले.