शिवपुराणम्

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः

मग खूप काळानंतर दुःखामुळे त्याला राग आला; रागाने भरलेल्या ब्रह्माच्या डोळ्यांतून अश्रूच्या थेंबांचा वर्षाव झाला.

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

त्या अश्रूच्या थेंबांपासून त्या वेळी प्रेत नावाची जीवसृष्टी निर्माण झाली. आपल्या अश्रूंपासून हे सर्व जीव जन्मलेले पाहून ब्रह्मा स्वतःवर नाराज झाला.

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

त्या राग आणि खिन्नतेमुळे त्याला तीव्र मूर्छा आली. प्रजापती रागाने पछाडला जाऊन शुद्ध हरपला आणि त्याचे प्राण निघून गेले.

ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

मग प्राणांचा स्वामी, नीललोहित, परमेश्वर रुद्र, अतुल कृपा करण्यासाठी प्रभूच्या मुखातून प्रकट झाला.

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः

त्या प्रभूने स्वतःला दहा भागांत आणि एकरूपही केला. त्या महात्म्यांना त्याने दहा भागांत आणि एकरूप करून संबोधले.

यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

माझ्या लेकरांनो, मी तुम्हा सर्वांना लोकांच्या कल्याणासाठी निर्माण केले आहे. म्हणून या सगळ्या लोकांच्या स्थैर्य आणि हितासाठी—

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः

सृष्टीच्या वाढीसाठी तुम्ही सगळ्यांनी थकवा न येता प्रयत्न करा. असे सांगितल्यावर ते सर्वजण रडत आणि घाबरून सर्व दिशांना पळाले.

रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

त्यांच्या रडण्यामुळे आणि पळण्यामुळे त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले. हे रुद्रच प्रत्यक्ष प्राण आहेत आणि हे प्राणच खरे महात्मे आहेत.

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः

मग मृत ब्रह्मदेवाला, त्या परब्रह्माला, दयाळू महेश्वराने पुन्हा प्राण परत दिले.

प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

प्रभूचे प्राण परत आल्याने आनंदी झालेल्या रुद्राने, तेजाने उजळलेल्या मुखाने, ब्रह्माला श्रेष्ठ असे शब्द सांगितले.

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत

महाभाग, जगाचा गुरु विरिञ्चा, घाबरू नकोस, घाबरू नकोस. मी तुझे प्राण परत दिले आहेत. सुशील ब्रह्मा, आनंदाने उठ.

स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ती मनोहारी वचने ऐकून, जणू काही स्वप्नातच अनुभवली असावीत, ब्रह्मदेव फुललेल्या कमळासारख्या डोळ्यांनी हळूहळू हराकडे पाहू लागला.

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः

प्राण परत आल्यावर, ब्रह्मदेवाने दोन्ही हात जोडून, मृदू आणि गंभीर आवाजात त्या परमेश्वराला असे म्हणाला.

त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

फक्त तुझ्या दर्शनानेच माझे मन आनंदित होते. तू कोण आहेस, जो विश्वरूपात, अकरा रूपांनी येथे उभा आहेस?

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः

ब्रह्मदेवाची ती वचने ऐकून, देवांचा स्वामी महेश्वर, आपल्या मृदू हातांनी ब्रह्माला स्पर्श करून बोलू लागला.

मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

माझे खरे रूप म्हणजे परमात्मा, मी तुझ्या पुत्ररूपाने आलो आहे. हे अकरा रुद्र तुझ्या रक्षणासाठी आले आहेत.

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि

माझ्या कृपेने ही तीव्र मूर्छा दूर करून, पूर्वीप्रमाणे जागा हो. आता तुला पुन्हा सृष्टी निर्माण करावी लागेल.

एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

भगवंताने असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला. विश्वात्म्याने विविध अष्टकांनी त्या परमेश्वराची स्तुती केली.

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

रुद्र भगवंत, ज्यांचे तेज सूर्यासारखे आहे, तुम्हाला नमस्कार. भव, देव, ज्यांचे स्वरूप रस आणि पाणी आहे, शर्व, पृथ्वीच्या रूपातील, नंदी आणि सुरभि, तुम्हा सर्वांना मी वंदन करतो.

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

हे प्रभो, वासव, ज्याचं स्वरूप स्पर्श आहे, तुला नमस्कार. सर्व प्राण्यांचा स्वामी, प्रखर तेजाचा, भयंकर, आकाशासारखा, आणि केवळ शब्दरूप असलेल्या तुला वंदन.

उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

भीषण आणि भीषण रूप असणाऱ्या, यज्ञ करणाऱ्याच्या स्वरूपातील, महादेव, सोम, आणि अमृतमूर्ती असलेल्या तुला नमस्कार.

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया

अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती करून, ब्रह्मा — जगाचा पितामह — सर्व विश्वाच्या स्वामीला नम्रतेने शब्दांनी प्रार्थना करू लागला.

भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे स्वामी, माझ्या पुत्रा, महेश्वरा, तू माझ्या अंगातून सृष्टीच्या हेतूने, कामदेवाचा नाश करणारा म्हणून प्रकट झाला आहेस.

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः

म्हणून, हे जगाच्या प्रभो, या मोठ्या कार्यात मी गुंतलो आहे, सर्वत्र मला तुझी मदत कर, आणि या सृष्टीतील प्रजांची निर्मिती तू करावी.

तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

या शब्दांमुळे त्रिपुरांचा संहार करणारा रुद्र शुद्ध झाला; आणि शंकराने 'तसेच होवो' असे म्हणून ती वाणी स्वीकारली.

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः

मग भगवंत ब्रह्मा आनंदित झाला, त्याचा सन्मान केला आणि त्याच्या परवानगीने इतर प्रजाही निर्माण केल्या.

मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च

त्याने केवळ मनानेच मरीची, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्री आणि वसिष्ठ यांना निर्माण केले; आणि त्याआधी ब्रह्माने धर्म आणि संकल्प यांचीही निर्मिती केली.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

अशा प्रकारे, या बारा ब्रह्मपुत्रांची आणि रुद्राची सुरुवातीला प्राचीन गृहस्थ म्हणून ओळख होते.

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

त्यांच्यापासून बारा दिव्य वंश निर्माण झाले, ज्यात देवांचे समूह होते, भरपूर संतती आणि विधी होते, आणि महान ऋषींनी त्यांची शोभा वाढवली.