शिवपुराणम्

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

भूतादी जीव खाणारे आणि वर्तनरहित आहेत असे सांगितले आहे; महत्त्वाची पहिली सृष्टी ही ब्रह्मा या परब्रह्माची आहे.

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

दुसरी सृष्टी तन्मात्रांपासून भूतांची आहे, तिला भौतिक सृष्टी म्हणतात; तिसरी इंद्रियांपासून निर्माण झालेली सृष्टी इंद्रियजन्य म्हणून ओळखली जाते.

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

अशा प्रकारे, प्रकृतीची सृष्टी पूर्ण झाली, ती बुद्धीशिवाय घडली; चौथी मुख्य सृष्टी म्हणजे स्थावर जीव, ज्यांना मुख्य म्हणतात.

तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

तिरक्या प्रवाहाची जी सृष्टी सांगितली आहे, ती पाचवी असून ती पशूंची आहे; वरच्या प्रवाहाची सृष्टी सहावी असून ती देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

ततो ऽर्वाक् स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः

मग खाली वाहणाऱ्या प्रवाहाची सृष्टी सातवी असून ती मानवांची आहे; आठवी सृष्टी कृपेची आहे आणि नववी सृष्टी कुमारांची म्हणून ओळखली जाते.

प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

पहिल्या तीन सृष्टी या नैसर्गिक असून बुद्धीशिवाय निर्माण झाल्या; मुख्य सृष्टीपासून सुरू होणाऱ्या पाच सृष्टी बुद्धीपूर्वक घडतात आणि त्यांना विकृत सृष्टी म्हणतात.

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम्

सुरुवातीला ब्रह्माने आपल्या मनातून समान असणारे सनंद, सनक आणि विद्वान सनातन यांची सृष्टी केली.

ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

प्रजापतीने पूर्वी ऋभु आणि सनत्कुमार यांचीही सृष्टी केली; हे सर्व योगी, विकाररहित आणि मत्सररहित आहेत असे समजावे.

इश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु

त्यांचे मन ईश्वरावर एकाग्र असल्यामुळे त्यांनी सृष्टीसाठी विचार केला नाही; सृष्टीची इच्छा नसलेल्या सनकादी निघून गेले.

स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

पुन्हा सृष्टी करायची इच्छा असलेल्या ब्रह्माने अत्यंत तप केला; तो तप करत असताना काहीच निर्माण झाले नाही.

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः

मग खूप काळानंतर दुःखामुळे त्याला राग आला; रागाने भरलेल्या ब्रह्माच्या डोळ्यांतून अश्रूच्या थेंबांचा वर्षाव झाला.

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

त्या अश्रूच्या थेंबांपासून त्या वेळी प्रेत नावाची जीवसृष्टी निर्माण झाली. आपल्या अश्रूंपासून हे सर्व जीव जन्मलेले पाहून ब्रह्मा स्वतःवर नाराज झाला.

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

त्या राग आणि खिन्नतेमुळे त्याला तीव्र मूर्छा आली. प्रजापती रागाने पछाडला जाऊन शुद्ध हरपला आणि त्याचे प्राण निघून गेले.

ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

मग प्राणांचा स्वामी, नीललोहित, परमेश्वर रुद्र, अतुल कृपा करण्यासाठी प्रभूच्या मुखातून प्रकट झाला.

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः

त्या प्रभूने स्वतःला दहा भागांत आणि एकरूपही केला. त्या महात्म्यांना त्याने दहा भागांत आणि एकरूप करून संबोधले.

यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

माझ्या लेकरांनो, मी तुम्हा सर्वांना लोकांच्या कल्याणासाठी निर्माण केले आहे. म्हणून या सगळ्या लोकांच्या स्थैर्य आणि हितासाठी—

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः

सृष्टीच्या वाढीसाठी तुम्ही सगळ्यांनी थकवा न येता प्रयत्न करा. असे सांगितल्यावर ते सर्वजण रडत आणि घाबरून सर्व दिशांना पळाले.

रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

त्यांच्या रडण्यामुळे आणि पळण्यामुळे त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले. हे रुद्रच प्रत्यक्ष प्राण आहेत आणि हे प्राणच खरे महात्मे आहेत.

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः

मग मृत ब्रह्मदेवाला, त्या परब्रह्माला, दयाळू महेश्वराने पुन्हा प्राण परत दिले.

प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

प्रभूचे प्राण परत आल्याने आनंदी झालेल्या रुद्राने, तेजाने उजळलेल्या मुखाने, ब्रह्माला श्रेष्ठ असे शब्द सांगितले.

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत

महाभाग, जगाचा गुरु विरिञ्चा, घाबरू नकोस, घाबरू नकोस. मी तुझे प्राण परत दिले आहेत. सुशील ब्रह्मा, आनंदाने उठ.

स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ती मनोहारी वचने ऐकून, जणू काही स्वप्नातच अनुभवली असावीत, ब्रह्मदेव फुललेल्या कमळासारख्या डोळ्यांनी हळूहळू हराकडे पाहू लागला.

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः

प्राण परत आल्यावर, ब्रह्मदेवाने दोन्ही हात जोडून, मृदू आणि गंभीर आवाजात त्या परमेश्वराला असे म्हणाला.

त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

फक्त तुझ्या दर्शनानेच माझे मन आनंदित होते. तू कोण आहेस, जो विश्वरूपात, अकरा रूपांनी येथे उभा आहेस?

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः

ब्रह्मदेवाची ती वचने ऐकून, देवांचा स्वामी महेश्वर, आपल्या मृदू हातांनी ब्रह्माला स्पर्श करून बोलू लागला.

मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

माझे खरे रूप म्हणजे परमात्मा, मी तुझ्या पुत्ररूपाने आलो आहे. हे अकरा रुद्र तुझ्या रक्षणासाठी आले आहेत.

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि

माझ्या कृपेने ही तीव्र मूर्छा दूर करून, पूर्वीप्रमाणे जागा हो. आता तुला पुन्हा सृष्टी निर्माण करावी लागेल.

एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

भगवंताने असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला. विश्वात्म्याने विविध अष्टकांनी त्या परमेश्वराची स्तुती केली.

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

रुद्र भगवंत, ज्यांचे तेज सूर्यासारखे आहे, तुम्हाला नमस्कार. भव, देव, ज्यांचे स्वरूप रस आणि पाणी आहे, शर्व, पृथ्वीच्या रूपातील, नंदी आणि सुरभि, तुम्हा सर्वांना मी वंदन करतो.