शिवपुराणम्

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

त्या वेळी त्याला स्वतःपासून वेगळे काहीच दिसले नाही; तो आश्चर्यचकित होऊन खोल ध्यानात मग्न झाला.

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

ती भगवती, सुंदर आणि विशाल पृथ्वी, जी मोठ्या पर्वतांनी, नद्यांनी, नगरांनी आणि अरण्यांनी सजलेली होती, ती आता कुठे आहे?

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

अशा विचारात असताना ब्रह्माला पृथ्वीची स्थिती समजली नाही; तेव्हा त्याने आपल्या पित्याचा, त्रिनेत्रधारी भगवंताचा, स्मरण केला.

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

अमित तेज असलेल्या देवाधिदेव भवरायांचे स्मरण करताच, पृथ्वीच्या अधिपतीने जाणले की पृथ्वी पाण्यात बुडाली आहे.

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

मग पृथ्वीला वर काढायचे ठरवून, प्रजापतीने पाण्यात खेळणाऱ्या दिव्य वराहाचे रूप आठवले.

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

त्याचं रूप मोठ्या डोंगरासारखं होतं, आवाज प्रचंड मेघांसारखा गडगडणारा, रंग गडद निळ्या मेघासारखा, आणि त्याचा गर्जना भीतीदायक व प्रखर होती.

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

त्याचे खांदे जाडजूड व गोल, कंबर रुंद व उंच, पाय आखूड आणि गोल, तसेच त्याचा थोडासा गोल आणि धारदार थूण होता.

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

त्याच्या डोळ्यांना कमळमणीसारखा तेज होता, ते गोल आणि भयानक दिसत, शरीर लांब आणि मोठं, कान ताठ आणि चमकदार होते.

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

त्याचा श्वास आणि उसासा जोरात चालू होता, त्यामुळे प्रलयाचं समुद्रही हलू लागलं, गाल आणि खांदे केसांनी झाकलेले व थरथरत होते.

मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्

तो विविध रत्नांच्या दागिन्यांनी आणि मोठ्या मौल्यवान रत्नांनी सजलेला होता, वीज चमकणाऱ्या मेघांच्या राशीसारखा तेजस्वी दिसत होता.

आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

निर्मात्याने विशाल आणि अमर्याद असा वराहाचा अवतार घेतला आणि पृथ्वी उचलण्यासाठी तो पाताळात गेला.

स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा

तेव्हा तो डोंगरासारखा वराह फारच तेजस्वी दिसत होता, जणू काही तो महादेवाच्या लिंगरूपाने त्यांच्या चरणांजवळ पोहोचला आहे.

ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्

मग पृथ्वीला पाण्यात बुडालेली पाहून, पृथ्वीधारकाने तिला आपल्या दातांनी उचलून घट्ट धरलं आणि पाताळातून वर आला.

तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्

त्याला पाहून ऋषी, सिद्ध आणि जनलोकातील लोक आनंदित झाले, त्यांनी नृत्य केलं आणि त्याच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी केली.

वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः

महावराहाचं शरीर फुलांनी झाकलं गेलं होतं, ते जणू काळ्या डोंगरावर पडणाऱ्या काजव्यांच्या प्रकाशासारखं चमकत होतं.

ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः

मग त्या वराहाने मोठ्या पृथ्वीला तिच्या जागी नेऊन ठेवली आणि आपलं मूळ रूप धारण करून तिला स्थिर केलं.

पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

पृथ्वी व्यवस्थित लावून, तिच्यावर पर्वत ठेवले आणि पूर्वीप्रमाणे भू वगैरे चारही लोकांची निर्मिती केली.

इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः

अशा प्रकारे, महापुराच्या पाण्याखाली, मध्ये आणि वरती मोठ्या डोंगरांसह पृथ्वी ठेवून, विश्वकर्म्याने पुन्हा स्थावर-जंगम जगाची निर्मिती केली.

सर्गं चिंतयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम् प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः

त्याने सृष्टीचा विचार करत असताना, मन लावून ध्यान करताना, त्याच वेळी अज्ञानरूपी काळोखाचा मोह उत्पन्न झाला.

तमोमोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

तो काळोख, मोह, मोठा मोह, तामिस्र आणि अंध असं नाव असलेलं, आणि पाचवं म्हणजेच अज्ञान — हे सर्व त्या महात्म्यापासून उत्पन्न झाले.

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः

सृष्टी पाच प्रकारांनी स्थिर झाली, तो ध्यानात मग्न असताना, सर्वत्र काळोखाने झाकली गेली, जणू बीज भांड्यात ठेवलेलं असावं.

बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

आतून आणि बाहेरून कुठेही प्रकाश नव्हता, सर्व काही स्थिर आणि जड झालं होतं; त्यामुळे त्यांची बुद्धी, तोंडं आणि इंद्रिये झाकली गेली.

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः तं दृष्ट्वा ऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम्

म्हणून ज्यांची अंतःकरण झाकली गेली, त्यांना मुख्य वृक्ष म्हणतात; आणि हे पहिले सर्जन निष्फळ आहे असं पाहून ब्रह्मदेवाने...

अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

मनात नाराज होऊन त्याने दुसऱ्या सृष्टीचा विचार केला; त्याच्या इच्छेने तिरक्या प्रवाहाची सृष्टी निर्माण झाली.

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते

त्यांचा आतला प्रकाश तिरका असून, बाहेरून ते झाकलेले आहेत; अशा प्रकारे पशूस्वरूप जीव जन्मास आले आणि ते चुकीच्या मार्गाला लागले.

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

ती सृष्टीही अपयशी आहे हे ओळखून त्याने आणखी एका सृष्टीचा विचार केला; मग वरच्या प्रवाहाची, म्हणजेच देवांची आणि शुद्धतेने भरलेली सृष्टी निर्माण झाली.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः

ते सुख आणि आनंदाने परिपूर्ण आहेत, बाहेरून व आतून उघडे आहेत, दोन्हीकडून प्रकाशमान आहेत आणि हे त्यांचे नैसर्गिक स्वरूप आहे.

ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

मग त्याच्या चिंतनातून खाली वाहणाऱ्या प्रवाहाची, म्हणजेच प्रभावी सृष्टी निर्माण झाली; ती मानवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते आणि ती मोठ्या दुःखांनी भरलेली आहे.

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः

हे जीव बाहेरून व आतून प्रकाशमान असले तरी, त्यांच्यात अंधार आणि राजोगुण जास्त आहे; पाचवी सृष्टी कृपेची आहे आणि अशा प्रकारे चार प्रकारच्या सृष्टीची स्थापना झाली.