शिवपुराणम्

मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता

प्रत्येक मन्वंतरात सृष्टी आणि प्रलयाची घडामोड घडतेच; हे जाणणाऱ्याने तसेच विचार करावा.

पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च

मागील कल्प संपून काळवाऱ्याने सुरुवात होताच, जंगलातील झाडांची मुळे उपटली गेली.

जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च

संपूर्ण जग गवतासारखे नाजूक होते, तेव्हा दैवी अग्नीने ते जळून गेले; नंतर पाऊस पडल्यावर समुद्र भरून वाहू लागले.

दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः

सर्व दिशांना मोठ्या पाण्याच्या पुरात बुडवल्यावर, लाटांच्या उसळत्या हातांनी ते पाणी सगळीकडे पसरले.

प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्

त्या प्रलयाच्या पाण्यात तुफान नृत्य सुरू असताना, ब्रह्मा नारायणरूप धारण करून त्या पाण्यात सुखाने झोपला.

इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्

त्या वेळी नारायणासाठी हा मंत्ररूप श्लोक उच्चारला गेला; हे श्रेष्ठ मुनींनो, त्याचा अर्थ अक्षरशः ऐका.

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

'नर' म्हणजे पाणी असे म्हटले जाते, आणि पाणी हे नराचे पुत्र आहेत; त्या पाण्यात त्याचे निवासस्थान असल्यामुळे त्याला 'नारायण' असे नाव पडले.

शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः

जनलोकात राहणारे सिद्धजन हात जोडून, शिवयोगमय निद्रेत असलेल्या देवाधिदेवाचे दर्शन घेत होते.

स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा

प्रभातकाळी देवांनी स्तोत्रांनी त्याला जागे केले, जसे पूर्वी सृष्टीच्या वेळी वेदांनी ईश्वराला जागे केले होते.

ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः

मग तो जागा होऊन शय्येवरून उठला आणि पाण्यातून बाहेर आला; योगनिद्रेने डोळे अजूनही जड होते, तरी सर्व दिशांना पाहू लागला.

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

त्या वेळी त्याला स्वतःपासून वेगळे काहीच दिसले नाही; तो आश्चर्यचकित होऊन खोल ध्यानात मग्न झाला.

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

ती भगवती, सुंदर आणि विशाल पृथ्वी, जी मोठ्या पर्वतांनी, नद्यांनी, नगरांनी आणि अरण्यांनी सजलेली होती, ती आता कुठे आहे?

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

अशा विचारात असताना ब्रह्माला पृथ्वीची स्थिती समजली नाही; तेव्हा त्याने आपल्या पित्याचा, त्रिनेत्रधारी भगवंताचा, स्मरण केला.

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

अमित तेज असलेल्या देवाधिदेव भवरायांचे स्मरण करताच, पृथ्वीच्या अधिपतीने जाणले की पृथ्वी पाण्यात बुडाली आहे.

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

मग पृथ्वीला वर काढायचे ठरवून, प्रजापतीने पाण्यात खेळणाऱ्या दिव्य वराहाचे रूप आठवले.

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

त्याचं रूप मोठ्या डोंगरासारखं होतं, आवाज प्रचंड मेघांसारखा गडगडणारा, रंग गडद निळ्या मेघासारखा, आणि त्याचा गर्जना भीतीदायक व प्रखर होती.

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

त्याचे खांदे जाडजूड व गोल, कंबर रुंद व उंच, पाय आखूड आणि गोल, तसेच त्याचा थोडासा गोल आणि धारदार थूण होता.

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

त्याच्या डोळ्यांना कमळमणीसारखा तेज होता, ते गोल आणि भयानक दिसत, शरीर लांब आणि मोठं, कान ताठ आणि चमकदार होते.

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

त्याचा श्वास आणि उसासा जोरात चालू होता, त्यामुळे प्रलयाचं समुद्रही हलू लागलं, गाल आणि खांदे केसांनी झाकलेले व थरथरत होते.

मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्

तो विविध रत्नांच्या दागिन्यांनी आणि मोठ्या मौल्यवान रत्नांनी सजलेला होता, वीज चमकणाऱ्या मेघांच्या राशीसारखा तेजस्वी दिसत होता.

आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

निर्मात्याने विशाल आणि अमर्याद असा वराहाचा अवतार घेतला आणि पृथ्वी उचलण्यासाठी तो पाताळात गेला.

स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा

तेव्हा तो डोंगरासारखा वराह फारच तेजस्वी दिसत होता, जणू काही तो महादेवाच्या लिंगरूपाने त्यांच्या चरणांजवळ पोहोचला आहे.

ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्

मग पृथ्वीला पाण्यात बुडालेली पाहून, पृथ्वीधारकाने तिला आपल्या दातांनी उचलून घट्ट धरलं आणि पाताळातून वर आला.

तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्

त्याला पाहून ऋषी, सिद्ध आणि जनलोकातील लोक आनंदित झाले, त्यांनी नृत्य केलं आणि त्याच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी केली.

वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः

महावराहाचं शरीर फुलांनी झाकलं गेलं होतं, ते जणू काळ्या डोंगरावर पडणाऱ्या काजव्यांच्या प्रकाशासारखं चमकत होतं.

ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः

मग त्या वराहाने मोठ्या पृथ्वीला तिच्या जागी नेऊन ठेवली आणि आपलं मूळ रूप धारण करून तिला स्थिर केलं.

पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

पृथ्वी व्यवस्थित लावून, तिच्यावर पर्वत ठेवले आणि पूर्वीप्रमाणे भू वगैरे चारही लोकांची निर्मिती केली.

इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः

अशा प्रकारे, महापुराच्या पाण्याखाली, मध्ये आणि वरती मोठ्या डोंगरांसह पृथ्वी ठेवून, विश्वकर्म्याने पुन्हा स्थावर-जंगम जगाची निर्मिती केली.

सर्गं चिंतयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम् प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः

त्याने सृष्टीचा विचार करत असताना, मन लावून ध्यान करताना, त्याच वेळी अज्ञानरूपी काळोखाचा मोह उत्पन्न झाला.