शिवपुराणम्

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले

राजोगुणाच्या प्राबल्यामुळे आणि सर्जनशीलतेमुळे, हे जगाच्या वाढीचं आणि विस्ताराचं कारण ठरतं; सुरुवातीला आठ प्रकारचे बदल निर्माण करून, शेवटी ते पुन्हा आपल्यात सामावून घेतं.

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य

प्रकृतीने स्थापित केलेल्या कारणांची स्थिती आणि पुन्हा सुरू होणं—हे सर्व काही केवळ महेश्वराच्या संकल्पाने, जो अपार वैभवाचा आहे, घडतं.

मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद

सर्व मन्वंतरांची आणि सर्व कल्पांच्या विभागांची माहिती मला सांग, आणि त्यात असलेली मधली सृष्टी आणि पुन्हा निर्माणही सांग.

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते

ब्रह्माचा काळाचा सर्वोच्च अर्धा भाग त्याची आयुष्याची माप आहे; आणि त्याच्या शेवटी दुसरा काळ सुरू होतो, मग पुन्हा सृष्टी होते.

दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः

ब्रह्माच्या प्रत्येक पूर्वजन्मात, दररोज चौदा महान मन्वंतरांची फेरफटका घडते.

अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्

कारण या मन्वंतरांना आणि कल्पांना सुरुवात, शेवट किंवा संपूर्णपणे जाणणं शक्य नाही, म्हणून त्यांना वेगळं सांगणं शक्य नाही.

उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक् वक्तुमुत्सहे

सर्व काही सांगितल्यावरही, माझ्या शब्दांचं तुम्हाला ऐकून काय फळ मिळेल? म्हणून मी त्यांना वेगळं सांगू शकत नाही.

य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः

सध्या सुरू असलेल्या या कल्पात सृष्टी आणि प्रलयाचे फेर येणे लहान स्वरूपात घडतात.

यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश

आता जो कल्प चालू आहे, त्याला 'वराह' असे नाव आहे; या कल्पातही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, चौदा मनू आहेत.

स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः

स्वायंभुव वगैरे सात आणि सावर्णिक वगैरे सात असे चौदा मनू आहेत; त्यात सातवा वैवस्वत मनू सध्या राज्य करतो आहे.

मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता

प्रत्येक मन्वंतरात सृष्टी आणि प्रलयाची घडामोड घडतेच; हे जाणणाऱ्याने तसेच विचार करावा.

पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च

मागील कल्प संपून काळवाऱ्याने सुरुवात होताच, जंगलातील झाडांची मुळे उपटली गेली.

जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च

संपूर्ण जग गवतासारखे नाजूक होते, तेव्हा दैवी अग्नीने ते जळून गेले; नंतर पाऊस पडल्यावर समुद्र भरून वाहू लागले.

दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः

सर्व दिशांना मोठ्या पाण्याच्या पुरात बुडवल्यावर, लाटांच्या उसळत्या हातांनी ते पाणी सगळीकडे पसरले.

प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्

त्या प्रलयाच्या पाण्यात तुफान नृत्य सुरू असताना, ब्रह्मा नारायणरूप धारण करून त्या पाण्यात सुखाने झोपला.

इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्

त्या वेळी नारायणासाठी हा मंत्ररूप श्लोक उच्चारला गेला; हे श्रेष्ठ मुनींनो, त्याचा अर्थ अक्षरशः ऐका.

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

'नर' म्हणजे पाणी असे म्हटले जाते, आणि पाणी हे नराचे पुत्र आहेत; त्या पाण्यात त्याचे निवासस्थान असल्यामुळे त्याला 'नारायण' असे नाव पडले.

शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः

जनलोकात राहणारे सिद्धजन हात जोडून, शिवयोगमय निद्रेत असलेल्या देवाधिदेवाचे दर्शन घेत होते.

स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा

प्रभातकाळी देवांनी स्तोत्रांनी त्याला जागे केले, जसे पूर्वी सृष्टीच्या वेळी वेदांनी ईश्वराला जागे केले होते.

ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः

मग तो जागा होऊन शय्येवरून उठला आणि पाण्यातून बाहेर आला; योगनिद्रेने डोळे अजूनही जड होते, तरी सर्व दिशांना पाहू लागला.

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

त्या वेळी त्याला स्वतःपासून वेगळे काहीच दिसले नाही; तो आश्चर्यचकित होऊन खोल ध्यानात मग्न झाला.

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

ती भगवती, सुंदर आणि विशाल पृथ्वी, जी मोठ्या पर्वतांनी, नद्यांनी, नगरांनी आणि अरण्यांनी सजलेली होती, ती आता कुठे आहे?

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

अशा विचारात असताना ब्रह्माला पृथ्वीची स्थिती समजली नाही; तेव्हा त्याने आपल्या पित्याचा, त्रिनेत्रधारी भगवंताचा, स्मरण केला.

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

अमित तेज असलेल्या देवाधिदेव भवरायांचे स्मरण करताच, पृथ्वीच्या अधिपतीने जाणले की पृथ्वी पाण्यात बुडाली आहे.

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

मग पृथ्वीला वर काढायचे ठरवून, प्रजापतीने पाण्यात खेळणाऱ्या दिव्य वराहाचे रूप आठवले.

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

त्याचं रूप मोठ्या डोंगरासारखं होतं, आवाज प्रचंड मेघांसारखा गडगडणारा, रंग गडद निळ्या मेघासारखा, आणि त्याचा गर्जना भीतीदायक व प्रखर होती.

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

त्याचे खांदे जाडजूड व गोल, कंबर रुंद व उंच, पाय आखूड आणि गोल, तसेच त्याचा थोडासा गोल आणि धारदार थूण होता.

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

त्याच्या डोळ्यांना कमळमणीसारखा तेज होता, ते गोल आणि भयानक दिसत, शरीर लांब आणि मोठं, कान ताठ आणि चमकदार होते.

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

त्याचा श्वास आणि उसासा जोरात चालू होता, त्यामुळे प्रलयाचं समुद्रही हलू लागलं, गाल आणि खांदे केसांनी झाकलेले व थरथरत होते.