शिवपुराणम्

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

सत्त्व आणि रज हे ब्रह्मा आहेत; काळरूपात तम आणि रज. विष्णुरूपात फक्त सत्त्वच असते; प्रभूच्या गुणांची वाढ तीन प्रकारे होते.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

ब्रह्मारूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; काळरूपात त्यांना संकुचित करतो. पुरुषरूपात तो अत्यंत उदासीन असतो; प्रभूचे कर्म तीन प्रकारचे आहे.

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

अशा प्रकारे, या त्रैगुण्य विभागामुळे ब्रह्माला त्रिगुणी म्हणतात; आणि चार विभागांमुळे त्याला चतुर्व्यूह असे ओळखले जाते.

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

तो पहिला असल्यामुळे आदिदेव आहे; अजन्मा असल्यामुळे त्याला अज म्हणतात. सर्व प्रजांचे रक्षण करतो म्हणून त्याला प्रजापती म्हणतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चा ऽपि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू हे त्याचे कवच आहे, हे महात्म्या! गर्भातील पाणी म्हणजे समुद्र, आणि पर्वत हे त्याचे झिल्ली आहेत.

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

त्या अंड्यात हे सर्व लोक आहेत, आणि त्यातच हे संपूर्ण विश्व आहे: चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह आणि वायू.

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

त्या अंड्याच्या बाहेर दहा पट पाण्याने वेढलेले आहे; त्या पाण्याच्या बाहेर दहा पट तेजाने वेढलेले आहे.

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

त्या तेजाच्या बाहेर दहा पट वाऱ्याने वेढलेले आहे; वाऱ्याच्या बाहेर आकाश आहे, आणि आकाशाच्या बाहेर भूतादी आहे.

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

भूतादीच्या बाहेर महत्तत्त्व आहे, आणि त्याच्या बाहेर अव्यक्त आहे; अशा प्रकारे, या सात आवरणांनी अंड्याला बाहेरून वेढलेले आहे.

एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

या प्रकारे, आठ मूळ तत्त्वे आहेत, आणि त्या एकमेकींमध्ये निर्माण, पालन आणि नाशाची कामे करतात, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

अशा रीतीने, त्या तत्त्वे एकमेकांतून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांना आधार देतात; जसे आधार आणि आधेय असतात, तसेच बदल हे नेहमीच बदलणाऱ्यात राहतात.

कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

जसा कासव आपली पाय आणि मान आधी पसरवतो आणि मग मागे घेतो, तसंच अव्यक्त तत्त्व आपले बदल निर्माण करून पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतं.

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते

सर्व काही अव्यक्तातून त्याच्या स्वभावानुसार जन्म घेतं; पण प्रलयाचा काळ आला की, ते सगळं उलट्या क्रमाने पुन्हा त्यात विलीन होतं.

गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

गुण काळाच्या प्रभावामुळे कधी समान, कधी असमान होतात; गुण समत्वात असतील तर ते विलयन समजावं, आणि असमान असतील तर सृष्टी होते असं म्हणतात.

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

हेच ब्रह्माचे गर्भस्थान आहे—हे घन अंड, हेच ब्रह्माचे महान क्षेत्र; आणि ब्रह्मा म्हणजे या क्षेत्राचा जाणणारा आहे.

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

अशा असंख्य ब्रह्मांडांची कोट्यवधी संख्या आहे, कारण प्रधान तत्त्व सर्वत्र व्यापलेलं आहे, आणि ती ब्रह्मांडं वर, खाली आणि आडवी अशा सर्व दिशांना आहेत.

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्

प्रत्येक ठिकाणी चार मुख असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव प्रधान तत्त्वातून निर्माण होतात, आणि त्यांना शंभूची उपस्थिती प्राप्त होते.

महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

महेश्वर हा अव्यक्ताच्या पलीकडे जाऊन, अव्यक्तातून हे ब्रह्मांड अंड निर्माण करतो; त्या अंडातून महान ब्रह्मा जन्मतो, आणि त्याने हे सर्व लोक निर्माण केले.

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

हा प्रधानाचा सृष्टीक्रम, जो मी सांगितला, तो बुद्धीपूर्वक नव्हे तर पहिल्यांदा सुरू झाला; आणि शेवटी प्रलयाच्या वेळी, तो पूर्णपणे विलीन होतो, कारण तो केवळ ईश्वराची लीला आहे.

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्

जे अपरिमित कारण म्हणून ओळखलं जातं—ब्रह्मा, प्रधान, प्रकृतीचा स्रोत—ते अनादि, अमध्य, अनंत शक्तीचं, शुभ्र, गडद लाल आणि पुरुषाशी एकरूप असतं.

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले

राजोगुणाच्या प्राबल्यामुळे आणि सर्जनशीलतेमुळे, हे जगाच्या वाढीचं आणि विस्ताराचं कारण ठरतं; सुरुवातीला आठ प्रकारचे बदल निर्माण करून, शेवटी ते पुन्हा आपल्यात सामावून घेतं.

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य

प्रकृतीने स्थापित केलेल्या कारणांची स्थिती आणि पुन्हा सुरू होणं—हे सर्व काही केवळ महेश्वराच्या संकल्पाने, जो अपार वैभवाचा आहे, घडतं.

मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद

सर्व मन्वंतरांची आणि सर्व कल्पांच्या विभागांची माहिती मला सांग, आणि त्यात असलेली मधली सृष्टी आणि पुन्हा निर्माणही सांग.

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते

ब्रह्माचा काळाचा सर्वोच्च अर्धा भाग त्याची आयुष्याची माप आहे; आणि त्याच्या शेवटी दुसरा काळ सुरू होतो, मग पुन्हा सृष्टी होते.

दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः

ब्रह्माच्या प्रत्येक पूर्वजन्मात, दररोज चौदा महान मन्वंतरांची फेरफटका घडते.

अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्

कारण या मन्वंतरांना आणि कल्पांना सुरुवात, शेवट किंवा संपूर्णपणे जाणणं शक्य नाही, म्हणून त्यांना वेगळं सांगणं शक्य नाही.

उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक् वक्तुमुत्सहे

सर्व काही सांगितल्यावरही, माझ्या शब्दांचं तुम्हाला ऐकून काय फळ मिळेल? म्हणून मी त्यांना वेगळं सांगू शकत नाही.

य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः

सध्या सुरू असलेल्या या कल्पात सृष्टी आणि प्रलयाचे फेर येणे लहान स्वरूपात घडतात.

यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश

आता जो कल्प चालू आहे, त्याला 'वराह' असे नाव आहे; या कल्पातही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, चौदा मनू आहेत.