शिवपुराणम्

भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः

भूतांमध्ये प्रथम असल्यामुळे त्याला 'भूतादी' म्हणतात; भूतादीतून फक्त शब्द उत्पन्न होतो आणि त्यातून आकाश निर्माण होते.

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः

आकाशातून स्पर्श निर्माण झाला; त्या स्पर्शातून वारा उत्पन्न झाला. वाऱ्यातून रूप निर्माण झाले, आणि त्या रूपातून तेज निर्माण झाले; त्या तेजातून चवीचा जन्म झाला.

रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्

चवीतून पाणी निर्माण झाले; त्या पाण्यातून गंध निर्माण झाला. गंधातून पृथ्वी निर्माण झाली; आणि या पंचमहाभूतांपासून सर्व चराचर सृष्टी निर्माण झाली.

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाची उपस्थिती आणि अव्यक्ताची कृपा यामुळे, महत्तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, या सर्वांनी ब्रह्मांडाची उत्पत्ती केली.

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

त्या अंड्यात ब्रह्माचे कारण आणि साधन पूर्णत्वास गेले, तेव्हा क्षेत्रज्ञ, ज्याला ब्रह्मा म्हणतात, त्यात मोठ्या प्रमाणात वाढला.

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

तो देहधारी प्रथम आहे; त्याला पुरुष असे म्हणतात. तोच सर्व सृष्टीचा आदिकर्ता आहे, आणि प्रारंभात ब्रह्मा प्रकट झाला.

तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः

त्या ईश्वराची प्रतिमा ज्ञान आणि वैराग्याने ओळखली जाते; धर्म आणि ऐश्वर्य निर्माण करणारी बुद्धी, ही ब्राह्मी आहे, यज्ञात अभिमान असणाऱ्यांसाठी.

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

अव्यक्तातून, त्याच्या मनात जे काही इच्छा निर्माण होते, ते जन्माला येते; तो सर्वांचा स्वामी असल्याने, गुणांच्या प्रभावामुळे, अपेक्षांमुळे आणि स्वतःच्या स्वभावामुळे ते बदलतो.

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्

तो स्वतःला तीन भागांत विभागून, त्रैलोक्यात कार्य करतो; तो स्वतःच निर्माण करतो, संहार करतो आणि पाहतो, या तिघांच्या माध्यमातून.

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः

चार मुखांचा तो ब्रह्मा आहे; काळरूपात त्याला अंत करणारा म्हणतात. हजारो डोकी असलेला पुरुष, तोच स्वयंभू, तीन अवस्थांमध्ये असतो.

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

सत्त्व आणि रज हे ब्रह्मा आहेत; काळरूपात तम आणि रज. विष्णुरूपात फक्त सत्त्वच असते; प्रभूच्या गुणांची वाढ तीन प्रकारे होते.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

ब्रह्मारूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; काळरूपात त्यांना संकुचित करतो. पुरुषरूपात तो अत्यंत उदासीन असतो; प्रभूचे कर्म तीन प्रकारचे आहे.

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

अशा प्रकारे, या त्रैगुण्य विभागामुळे ब्रह्माला त्रिगुणी म्हणतात; आणि चार विभागांमुळे त्याला चतुर्व्यूह असे ओळखले जाते.

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

तो पहिला असल्यामुळे आदिदेव आहे; अजन्मा असल्यामुळे त्याला अज म्हणतात. सर्व प्रजांचे रक्षण करतो म्हणून त्याला प्रजापती म्हणतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चा ऽपि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू हे त्याचे कवच आहे, हे महात्म्या! गर्भातील पाणी म्हणजे समुद्र, आणि पर्वत हे त्याचे झिल्ली आहेत.

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

त्या अंड्यात हे सर्व लोक आहेत, आणि त्यातच हे संपूर्ण विश्व आहे: चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह आणि वायू.

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

त्या अंड्याच्या बाहेर दहा पट पाण्याने वेढलेले आहे; त्या पाण्याच्या बाहेर दहा पट तेजाने वेढलेले आहे.

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

त्या तेजाच्या बाहेर दहा पट वाऱ्याने वेढलेले आहे; वाऱ्याच्या बाहेर आकाश आहे, आणि आकाशाच्या बाहेर भूतादी आहे.

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

भूतादीच्या बाहेर महत्तत्त्व आहे, आणि त्याच्या बाहेर अव्यक्त आहे; अशा प्रकारे, या सात आवरणांनी अंड्याला बाहेरून वेढलेले आहे.

एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

या प्रकारे, आठ मूळ तत्त्वे आहेत, आणि त्या एकमेकींमध्ये निर्माण, पालन आणि नाशाची कामे करतात, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

अशा रीतीने, त्या तत्त्वे एकमेकांतून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांना आधार देतात; जसे आधार आणि आधेय असतात, तसेच बदल हे नेहमीच बदलणाऱ्यात राहतात.

कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

जसा कासव आपली पाय आणि मान आधी पसरवतो आणि मग मागे घेतो, तसंच अव्यक्त तत्त्व आपले बदल निर्माण करून पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतं.

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते

सर्व काही अव्यक्तातून त्याच्या स्वभावानुसार जन्म घेतं; पण प्रलयाचा काळ आला की, ते सगळं उलट्या क्रमाने पुन्हा त्यात विलीन होतं.

गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

गुण काळाच्या प्रभावामुळे कधी समान, कधी असमान होतात; गुण समत्वात असतील तर ते विलयन समजावं, आणि असमान असतील तर सृष्टी होते असं म्हणतात.

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

हेच ब्रह्माचे गर्भस्थान आहे—हे घन अंड, हेच ब्रह्माचे महान क्षेत्र; आणि ब्रह्मा म्हणजे या क्षेत्राचा जाणणारा आहे.

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

अशा असंख्य ब्रह्मांडांची कोट्यवधी संख्या आहे, कारण प्रधान तत्त्व सर्वत्र व्यापलेलं आहे, आणि ती ब्रह्मांडं वर, खाली आणि आडवी अशा सर्व दिशांना आहेत.

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्

प्रत्येक ठिकाणी चार मुख असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव प्रधान तत्त्वातून निर्माण होतात, आणि त्यांना शंभूची उपस्थिती प्राप्त होते.

महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

महेश्वर हा अव्यक्ताच्या पलीकडे जाऊन, अव्यक्तातून हे ब्रह्मांड अंड निर्माण करतो; त्या अंडातून महान ब्रह्मा जन्मतो, आणि त्याने हे सर्व लोक निर्माण केले.

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

हा प्रधानाचा सृष्टीक्रम, जो मी सांगितला, तो बुद्धीपूर्वक नव्हे तर पहिल्यांदा सुरू झाला; आणि शेवटी प्रलयाच्या वेळी, तो पूर्णपणे विलीन होतो, कारण तो केवळ ईश्वराची लीला आहे.