शिवपुराणम्

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

कधी ब्रह्मा, कधी विष्णु, कधी रुद्र यांची स्तुती केली जाते; त्यामुळे त्यांचे श्रेष्ठत्व किंवा प्रभुत्व वाढत नाही.

मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः

जे मूर्ख वादावर चिकटून राहतात, ते त्यांची निंदा करतात; असे लोक नक्कीच राक्षस आणि पिशाच्च होतात.

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्

महेश्वर हा तीन गुणांपलीकडे असलेला, चार रूपांनी प्रकटणारा, सर्वांचा आधार आणि सर्वांना धारण करणाऱ्या शक्तीच्या उत्पत्तीचे कारण आहे.

सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

हा आत्मा, जो केवळ लीलेने जग निर्माण करतो, तोच या तिघांचा—प्रकृती, पुरुष आणि जगाचा—स्वामी म्हणून स्थिर आहे.

यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

जो सर्वांपेक्षा परे, शाश्वत, अविभाज्य आणि सर्वोच्च ईश्वर आहे, तोच त्या सर्वांचा आधार, स्वरूप आणि अधिपती आहे.

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्

म्हणून महेश्वर, प्रकृती, पुरुष, सदाशिव, विष्णु आणि ब्रह्मा—हे सर्व सर्वव्यापी शिवातूनच उत्पन्न होतात.

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्

प्रधानातून प्रथम वाढ, कीर्ती, बुद्धी आणि महत्त्व हे निर्माण झाले; त्या महत्त्वाच्या हालचालीतून अहंकार तीन प्रकारांनी प्रकट झाला.

अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

अहंकारातून पंचमहाभूते, तन्मात्रा आणि इंद्रिये निर्माण झाली; सत्त्वगुणाने भरलेल्या अहंकारातून सात्त्विक प्रकार निर्माण होतो.

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च

तो सात्त्विक सृष्टी प्रकार, ज्याला वैकारिक म्हणतात, एकाच वेळी निर्माण होतो: पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये.

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः

अकरावे म्हणजे मन, जे स्वतःच्या गुणामुळे द्वैती स्वरूपाचे असते; तमोगुणयुक्त अहंकारातून भूतांच्या तन्मात्रा निर्माण होतात.

भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः

भूतांमध्ये प्रथम असल्यामुळे त्याला 'भूतादी' म्हणतात; भूतादीतून फक्त शब्द उत्पन्न होतो आणि त्यातून आकाश निर्माण होते.

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः

आकाशातून स्पर्श निर्माण झाला; त्या स्पर्शातून वारा उत्पन्न झाला. वाऱ्यातून रूप निर्माण झाले, आणि त्या रूपातून तेज निर्माण झाले; त्या तेजातून चवीचा जन्म झाला.

रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्

चवीतून पाणी निर्माण झाले; त्या पाण्यातून गंध निर्माण झाला. गंधातून पृथ्वी निर्माण झाली; आणि या पंचमहाभूतांपासून सर्व चराचर सृष्टी निर्माण झाली.

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाची उपस्थिती आणि अव्यक्ताची कृपा यामुळे, महत्तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, या सर्वांनी ब्रह्मांडाची उत्पत्ती केली.

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

त्या अंड्यात ब्रह्माचे कारण आणि साधन पूर्णत्वास गेले, तेव्हा क्षेत्रज्ञ, ज्याला ब्रह्मा म्हणतात, त्यात मोठ्या प्रमाणात वाढला.

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

तो देहधारी प्रथम आहे; त्याला पुरुष असे म्हणतात. तोच सर्व सृष्टीचा आदिकर्ता आहे, आणि प्रारंभात ब्रह्मा प्रकट झाला.

तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः

त्या ईश्वराची प्रतिमा ज्ञान आणि वैराग्याने ओळखली जाते; धर्म आणि ऐश्वर्य निर्माण करणारी बुद्धी, ही ब्राह्मी आहे, यज्ञात अभिमान असणाऱ्यांसाठी.

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

अव्यक्तातून, त्याच्या मनात जे काही इच्छा निर्माण होते, ते जन्माला येते; तो सर्वांचा स्वामी असल्याने, गुणांच्या प्रभावामुळे, अपेक्षांमुळे आणि स्वतःच्या स्वभावामुळे ते बदलतो.

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्

तो स्वतःला तीन भागांत विभागून, त्रैलोक्यात कार्य करतो; तो स्वतःच निर्माण करतो, संहार करतो आणि पाहतो, या तिघांच्या माध्यमातून.

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः

चार मुखांचा तो ब्रह्मा आहे; काळरूपात त्याला अंत करणारा म्हणतात. हजारो डोकी असलेला पुरुष, तोच स्वयंभू, तीन अवस्थांमध्ये असतो.

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

सत्त्व आणि रज हे ब्रह्मा आहेत; काळरूपात तम आणि रज. विष्णुरूपात फक्त सत्त्वच असते; प्रभूच्या गुणांची वाढ तीन प्रकारे होते.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

ब्रह्मारूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; काळरूपात त्यांना संकुचित करतो. पुरुषरूपात तो अत्यंत उदासीन असतो; प्रभूचे कर्म तीन प्रकारचे आहे.

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

अशा प्रकारे, या त्रैगुण्य विभागामुळे ब्रह्माला त्रिगुणी म्हणतात; आणि चार विभागांमुळे त्याला चतुर्व्यूह असे ओळखले जाते.

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

तो पहिला असल्यामुळे आदिदेव आहे; अजन्मा असल्यामुळे त्याला अज म्हणतात. सर्व प्रजांचे रक्षण करतो म्हणून त्याला प्रजापती म्हणतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चा ऽपि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू हे त्याचे कवच आहे, हे महात्म्या! गर्भातील पाणी म्हणजे समुद्र, आणि पर्वत हे त्याचे झिल्ली आहेत.

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

त्या अंड्यात हे सर्व लोक आहेत, आणि त्यातच हे संपूर्ण विश्व आहे: चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह आणि वायू.

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

त्या अंड्याच्या बाहेर दहा पट पाण्याने वेढलेले आहे; त्या पाण्याच्या बाहेर दहा पट तेजाने वेढलेले आहे.

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

त्या तेजाच्या बाहेर दहा पट वाऱ्याने वेढलेले आहे; वाऱ्याच्या बाहेर आकाश आहे, आणि आकाशाच्या बाहेर भूतादी आहे.

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

भूतादीच्या बाहेर महत्तत्त्व आहे, आणि त्याच्या बाहेर अव्यक्त आहे; अशा प्रकारे, या सात आवरणांनी अंड्याला बाहेरून वेढलेले आहे.