शिवपुराणम्

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

म्हणून जो सर्वशक्तिमान, स्वतंत्र, सर्वकाही जाणणारा, अनादि, अनंत आणि श्रेष्ठ ऐश्वर्याने युक्त आहे,

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

तोच या जगाचा कर्ता, महादेव, महेश्वर आहे. तोच सर्वांचा पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे, म्हणून क्रम वेगळा आहे.

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

प्रधानाचा परिवर्तन आणि पुरुषाची क्रिया — हे सर्व सत्यव्रतीच्या आज्ञेनेच घडते.

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ही शाश्वत समज ज्ञानी लोकांच्या मनात वास करते; आणि ज्याचे मन थोडे आहे, तो या मताचा आधार घेत नाही.

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

सृष्टीच्या आरंभापासून महाप्रलयापर्यंत हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या शंभर दिव्य वर्षे टिकते.

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे हेच परमोच्च आयुष्य मानले जाते; त्याला 'पर' असे म्हणतात आणि त्याचा अर्धा भाग 'परार्ध' म्हणून ओळखला जातो.

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

दोन परार्धांचा काल संपल्यावर, प्रलयाच्या वेळी, अव्यक्त आत्म्याचे कार्य घेऊन स्वतःमध्येच राहते.

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

जेव्हा अव्यक्त आत्म्यात स्थिर होते आणि सर्व विकार मागे घेतले जातात, तेव्हा प्रधान आणि पुरुष दोघेही एकत्र, एकसारखे राहतात.

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

तम आणि सत्त्व हे दोन्ही गुण समत्वात स्थिर असतात, न वाढणारे न कमी होणारे, एकमेकात गुंफलेले आणि अनंत असतात.

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

त्या गुणसमत्वाच्या अवस्थेत, भेद नसताना, अंधार पसरलेला असताना आणि एकाच शांत, वाऱ्याविना समुद्रात काहीच जाणवत नाही.

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

जेव्हा जग जाणवले जात नाही, तेव्हा एकटाच महेश्वर असतो, तो संपूर्ण रात्री, त्या श्रेष्ठ माहेश्वरीची उपासना करतो.

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

पण जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा महेश्वर मायाशक्तीने प्रधान आणि पुरुष यांच्यात प्रवेश करून त्यांना हालवतो.

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

मग पुन्हा, परमेच्छेच्या आज्ञेने, अव्यक्तातून सृष्टी होते आणि सर्व प्राण्यांचा जन्म व लय घडतो.

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

जो सर्व लोकांपेक्षा अगदी वेगळा आहे, ज्याच्या एका शक्तीच्या तुकड्यात सगळ्या विश्वातील अद्भुत आणि वाढत्या इच्छा पूर्णपणे सामावल्या आहेत, ज्याला मार्ग जाणणारे 'मार्गाचा स्वामी' आणि 'स्वतः' असे म्हणतात, त्या सर्व लोकांपेक्षा वेगळ्या असलेल्या परमेश्वराला माझे वंदन.

पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

पुरुषाची स्थापना होण्यापूर्वी, अव्यक्तातून, परमेश्वराच्या आज्ञेने, बुद्धी आणि इतर तत्त्वे, विशेष तत्त्वांपर्यंत, त्यांचे बदलांसह, एकामागोमाग एक निर्माण झाली.

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

मग त्या विकारांमधून, सर्व गोष्टींचे कारण म्हणून, रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) हे तीन देव जन्माला आले.

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

त्याच्याकडे सर्व जग व्यापण्याची अडथळा न येणारी शक्ती आहे, अतुलनीय ज्ञान आहे, नेहमीच प्रभुत्व आहे आणि अणिमा यासारख्या अद्भुत शक्ती आहेत.

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

सृष्टी, स्थिती आणि लय या तीन कर्मांमध्ये, महेश्वरच कारण आहे आणि त्याच्या प्रभुत्वासह या सर्वांवर कृपा करतो.

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

कल्पाच्या शेवटी, त्यांच्या स्पर्धा आणि बुद्धीच्या गोंधळामुळे, त्याने प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे सृष्टी, स्थिती आणि लय यांची जबाबदारी दिली.

एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः

हे तिघे एकमेकांतून उत्पन्न होतात, एकमेकांना आधार देतात, एकमेकांमुळे वाढतात आणि एकमेकांवर निष्ठा ठेवतात.

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

कधी ब्रह्मा, कधी विष्णु, कधी रुद्र यांची स्तुती केली जाते; त्यामुळे त्यांचे श्रेष्ठत्व किंवा प्रभुत्व वाढत नाही.

मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः

जे मूर्ख वादावर चिकटून राहतात, ते त्यांची निंदा करतात; असे लोक नक्कीच राक्षस आणि पिशाच्च होतात.

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्

महेश्वर हा तीन गुणांपलीकडे असलेला, चार रूपांनी प्रकटणारा, सर्वांचा आधार आणि सर्वांना धारण करणाऱ्या शक्तीच्या उत्पत्तीचे कारण आहे.

सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

हा आत्मा, जो केवळ लीलेने जग निर्माण करतो, तोच या तिघांचा—प्रकृती, पुरुष आणि जगाचा—स्वामी म्हणून स्थिर आहे.

यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

जो सर्वांपेक्षा परे, शाश्वत, अविभाज्य आणि सर्वोच्च ईश्वर आहे, तोच त्या सर्वांचा आधार, स्वरूप आणि अधिपती आहे.

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्

म्हणून महेश्वर, प्रकृती, पुरुष, सदाशिव, विष्णु आणि ब्रह्मा—हे सर्व सर्वव्यापी शिवातूनच उत्पन्न होतात.

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्

प्रधानातून प्रथम वाढ, कीर्ती, बुद्धी आणि महत्त्व हे निर्माण झाले; त्या महत्त्वाच्या हालचालीतून अहंकार तीन प्रकारांनी प्रकट झाला.

अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

अहंकारातून पंचमहाभूते, तन्मात्रा आणि इंद्रिये निर्माण झाली; सत्त्वगुणाने भरलेल्या अहंकारातून सात्त्विक प्रकार निर्माण होतो.

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च

तो सात्त्विक सृष्टी प्रकार, ज्याला वैकारिक म्हणतात, एकाच वेळी निर्माण होतो: पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये.