शिवपुराणम्

कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

परमेश्वर हे संपूर्ण जग निर्माण करून आणि पुन्हा लय करून, आपल्या आज्ञेने ही परम लीला कशी करतो?

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

सर्वात आधी काय निर्माण झाले? हे सर्व कोणाच्या द्वारे व्यापले गेले? आणि पुन्हा, ज्याचे पोट विशाल आहे, त्याच्याद्वारे हे सर्व कोण गिळतो?

शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

शक्ती सर्वप्रथम उत्पन्न होते, जी शांतिपलीकडील अवस्थेला ओलांडते; त्यानंतर माया, मग अव्यक्त, हे सर्व शक्तिसंपन्न शिवापासून उत्पन्न होते.

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

शक्तीपासून शांतिपलीकडील अवस्था, मग शांतिपद, त्यानंतर विद्येचे स्थान आणि त्यापुढे प्रतिष्ठेचे स्थान निर्माण होते.

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

प्रतिष्ठेच्या अवस्थेपासून निवृत्तीची अवस्था क्रमाने निर्माण होते; अशा प्रकारे, परमेश्वराच्या प्रेरणेने निर्माण कशी होते हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

नियमाने या सर्वांची उत्पत्ती होते, उलट क्रमाने त्यांचे लय होते. या पाच प्रकारांनी सांगितल्याशिवाय दुसरा कोणताही सृष्टीकर्ता मान्य नाही.

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

म्हणून हे सर्व विश्व पाच शक्तींनी व्यापलेले आहे. जे अव्यक्त कारण आहे, ते स्वतःच स्थिर आहे, तेच येथे अभिप्रेत आहे.

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

महत्तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सृष्टी होते, हे सर्व मान्य आहे. पण तिथेही अव्यक्त किंवा आत्म्याला कर्तृत्व नाही.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

प्रकृती जड आहे आणि पुरुष अज्ञान आहे, म्हणून प्रधानापासून कणापर्यंत सर्व काही जडच आहे.

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

सर्व कार्यांसाठी बुध्दीमान कारण आवश्यक असते, कारण जग हे कार्य असून, त्याला कर्त्याची आवश्यकता असते.

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

म्हणून जो सर्वशक्तिमान, स्वतंत्र, सर्वकाही जाणणारा, अनादि, अनंत आणि श्रेष्ठ ऐश्वर्याने युक्त आहे,

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

तोच या जगाचा कर्ता, महादेव, महेश्वर आहे. तोच सर्वांचा पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे, म्हणून क्रम वेगळा आहे.

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

प्रधानाचा परिवर्तन आणि पुरुषाची क्रिया — हे सर्व सत्यव्रतीच्या आज्ञेनेच घडते.

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ही शाश्वत समज ज्ञानी लोकांच्या मनात वास करते; आणि ज्याचे मन थोडे आहे, तो या मताचा आधार घेत नाही.

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

सृष्टीच्या आरंभापासून महाप्रलयापर्यंत हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या शंभर दिव्य वर्षे टिकते.

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे हेच परमोच्च आयुष्य मानले जाते; त्याला 'पर' असे म्हणतात आणि त्याचा अर्धा भाग 'परार्ध' म्हणून ओळखला जातो.

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

दोन परार्धांचा काल संपल्यावर, प्रलयाच्या वेळी, अव्यक्त आत्म्याचे कार्य घेऊन स्वतःमध्येच राहते.

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

जेव्हा अव्यक्त आत्म्यात स्थिर होते आणि सर्व विकार मागे घेतले जातात, तेव्हा प्रधान आणि पुरुष दोघेही एकत्र, एकसारखे राहतात.

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

तम आणि सत्त्व हे दोन्ही गुण समत्वात स्थिर असतात, न वाढणारे न कमी होणारे, एकमेकात गुंफलेले आणि अनंत असतात.

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

त्या गुणसमत्वाच्या अवस्थेत, भेद नसताना, अंधार पसरलेला असताना आणि एकाच शांत, वाऱ्याविना समुद्रात काहीच जाणवत नाही.

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

जेव्हा जग जाणवले जात नाही, तेव्हा एकटाच महेश्वर असतो, तो संपूर्ण रात्री, त्या श्रेष्ठ माहेश्वरीची उपासना करतो.

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

पण जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा महेश्वर मायाशक्तीने प्रधान आणि पुरुष यांच्यात प्रवेश करून त्यांना हालवतो.

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

मग पुन्हा, परमेच्छेच्या आज्ञेने, अव्यक्तातून सृष्टी होते आणि सर्व प्राण्यांचा जन्म व लय घडतो.

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

जो सर्व लोकांपेक्षा अगदी वेगळा आहे, ज्याच्या एका शक्तीच्या तुकड्यात सगळ्या विश्वातील अद्भुत आणि वाढत्या इच्छा पूर्णपणे सामावल्या आहेत, ज्याला मार्ग जाणणारे 'मार्गाचा स्वामी' आणि 'स्वतः' असे म्हणतात, त्या सर्व लोकांपेक्षा वेगळ्या असलेल्या परमेश्वराला माझे वंदन.

पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

पुरुषाची स्थापना होण्यापूर्वी, अव्यक्तातून, परमेश्वराच्या आज्ञेने, बुद्धी आणि इतर तत्त्वे, विशेष तत्त्वांपर्यंत, त्यांचे बदलांसह, एकामागोमाग एक निर्माण झाली.

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

मग त्या विकारांमधून, सर्व गोष्टींचे कारण म्हणून, रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) हे तीन देव जन्माला आले.

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

त्याच्याकडे सर्व जग व्यापण्याची अडथळा न येणारी शक्ती आहे, अतुलनीय ज्ञान आहे, नेहमीच प्रभुत्व आहे आणि अणिमा यासारख्या अद्भुत शक्ती आहेत.

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

सृष्टी, स्थिती आणि लय या तीन कर्मांमध्ये, महेश्वरच कारण आहे आणि त्याच्या प्रभुत्वासह या सर्वांवर कृपा करतो.

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

कल्पाच्या शेवटी, त्यांच्या स्पर्धा आणि बुद्धीच्या गोंधळामुळे, त्याने प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे सृष्टी, स्थिती आणि लय यांची जबाबदारी दिली.