शिवपुराणम्

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

सहस्र सवनांना तीनपट आणि पुन्हा तीनपट गुणिले, तर तोच ब्रह्मदेवाचा संपूर्ण काळ मानला जातो.

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

त्याच्या एका दिवशी चौदा इंद्र जातात; एका महिन्यात चार वेळा वीस आणि त्यासोबत शेकडो इंद्र होतात.

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

एका वर्षात पाच हजार चाळीस इंद्र असतात; त्यांच्या आयुष्यात चाळीस हजार आणि पाच लक्ष इंद्र होतात.

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे विष्णूचा एक दिवस; विष्णूचा एक दिवस म्हणजे रुद्राचा एक दिवस; आणि रुद्राचा एक दिवस म्हणजे नेहमी स्मरण केला जाणारा ईश्वराचा एक दिवस.

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

हीच संख्या थेट शिवासाठी लागू होते आणि सदाशिवासाठीही; चाळीस हजार आणि पाच लक्ष हे त्यांचे आयुष्य आहे.

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ज्याला दिवस नाही, त्याच्यासाठी सृष्टी म्हणजे दिवस आणि प्रलय म्हणजे रात्र असे मानले जाते; पण प्रत्यक्षात त्याला ना दिवस असतो ना रात्र, हे समजून घ्यावे.

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

ही उपमा लोकांच्या हितासाठी सांगितली आहे; सर्व प्राणी, त्यांचे अधिपती, त्यांच्या मूर्ती, देव आणि असुर यांच्यासाठी.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः

इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचे, पाच महाभूत, सूक्ष्म तत्त्वे, भूतांचा आधार आणि बुद्धी, तसेच त्यांचे अधिदेवता—

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

हे सर्व परमेश्वराच्या दिवशी टिकून राहतात; दिवसाच्या शेवटी ते लय पावतात आणि रात्रीच्या शेवटी विश्व पुन्हा निर्माण होते.

यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

जो विश्वाचा आत्मा आहे, ज्याची शक्ती म्हणजे कर्म, काळ आणि स्वभाव, ज्याच्या आज्ञेने सर्व काही चालते आणि जी कोणीही ओलांडू शकत नाही, त्या महान शंकराला मी नमस्कार करतो.

कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

परमेश्वर हे संपूर्ण जग निर्माण करून आणि पुन्हा लय करून, आपल्या आज्ञेने ही परम लीला कशी करतो?

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

सर्वात आधी काय निर्माण झाले? हे सर्व कोणाच्या द्वारे व्यापले गेले? आणि पुन्हा, ज्याचे पोट विशाल आहे, त्याच्याद्वारे हे सर्व कोण गिळतो?

शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

शक्ती सर्वप्रथम उत्पन्न होते, जी शांतिपलीकडील अवस्थेला ओलांडते; त्यानंतर माया, मग अव्यक्त, हे सर्व शक्तिसंपन्न शिवापासून उत्पन्न होते.

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

शक्तीपासून शांतिपलीकडील अवस्था, मग शांतिपद, त्यानंतर विद्येचे स्थान आणि त्यापुढे प्रतिष्ठेचे स्थान निर्माण होते.

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

प्रतिष्ठेच्या अवस्थेपासून निवृत्तीची अवस्था क्रमाने निर्माण होते; अशा प्रकारे, परमेश्वराच्या प्रेरणेने निर्माण कशी होते हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

नियमाने या सर्वांची उत्पत्ती होते, उलट क्रमाने त्यांचे लय होते. या पाच प्रकारांनी सांगितल्याशिवाय दुसरा कोणताही सृष्टीकर्ता मान्य नाही.

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

म्हणून हे सर्व विश्व पाच शक्तींनी व्यापलेले आहे. जे अव्यक्त कारण आहे, ते स्वतःच स्थिर आहे, तेच येथे अभिप्रेत आहे.

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

महत्तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सृष्टी होते, हे सर्व मान्य आहे. पण तिथेही अव्यक्त किंवा आत्म्याला कर्तृत्व नाही.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

प्रकृती जड आहे आणि पुरुष अज्ञान आहे, म्हणून प्रधानापासून कणापर्यंत सर्व काही जडच आहे.

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

सर्व कार्यांसाठी बुध्दीमान कारण आवश्यक असते, कारण जग हे कार्य असून, त्याला कर्त्याची आवश्यकता असते.

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

म्हणून जो सर्वशक्तिमान, स्वतंत्र, सर्वकाही जाणणारा, अनादि, अनंत आणि श्रेष्ठ ऐश्वर्याने युक्त आहे,

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

तोच या जगाचा कर्ता, महादेव, महेश्वर आहे. तोच सर्वांचा पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे, म्हणून क्रम वेगळा आहे.

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

प्रधानाचा परिवर्तन आणि पुरुषाची क्रिया — हे सर्व सत्यव्रतीच्या आज्ञेनेच घडते.

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ही शाश्वत समज ज्ञानी लोकांच्या मनात वास करते; आणि ज्याचे मन थोडे आहे, तो या मताचा आधार घेत नाही.

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

सृष्टीच्या आरंभापासून महाप्रलयापर्यंत हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या शंभर दिव्य वर्षे टिकते.

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे हेच परमोच्च आयुष्य मानले जाते; त्याला 'पर' असे म्हणतात आणि त्याचा अर्धा भाग 'परार्ध' म्हणून ओळखला जातो.

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

दोन परार्धांचा काल संपल्यावर, प्रलयाच्या वेळी, अव्यक्त आत्म्याचे कार्य घेऊन स्वतःमध्येच राहते.

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

जेव्हा अव्यक्त आत्म्यात स्थिर होते आणि सर्व विकार मागे घेतले जातात, तेव्हा प्रधान आणि पुरुष दोघेही एकत्र, एकसारखे राहतात.

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

तम आणि सत्त्व हे दोन्ही गुण समत्वात स्थिर असतात, न वाढणारे न कमी होणारे, एकमेकात गुंफलेले आणि अनंत असतात.