शिवपुराणम्

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

या दिव्य प्रमाणाने युगांची मोजणी होते; भारतभूमीत चार युगे आहेत, असे ऋषींना माहीत आहे.

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

सर्वात आधी कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — ही चारही युगे पूर्णपणे समजावीत.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते; त्याला शेकडो वर्षांची संध्या आणि तितक्याच वर्षांची संध्यांश असतो.

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

इतर तीन युगांत, त्यांच्या संध्या आणि संध्यांशासह, प्रत्येक युग कृतयुगापेक्षा एक चतुर्थांशाने कमी असते, आणि त्यातील वर्षे शेकड्यांनी व हजारांनी मोजली जातात.

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

अशी ही चारही युगे मिळून बारा हजार (दिव्य) वर्षे होतात; आणि हजार अशा चतु:युगांच्या संख्येला कल्प म्हणतात.

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

एकाहत्तर चतु:युगे मिळून एक मन्वंतर होते; एका कल्पात अशा चौदा मन्वंतरांची फेरफटका असते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

या क्रमाने, शेकडो आणि हजारो कल्पे व मन्वंतरांसह त्यांची संततीही कालांतराने संपली आहे.

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

कारण ही सर्व गोष्टी समजण्यास अशक्य आणि अनंत आहेत, त्यामुळे त्या सर्वांचा तपशीलवार आणि क्रमाने उल्लेख करणे शक्य नाही.

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असे म्हणतात, जो अव्यक्तातून जन्मलेला आहे. हजार कल्प मिळून ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष होते असे येथे सांगितले आहे.

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

आठ हजार वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक युग मानले जाते; अशा हजार युगे मिळून कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे एक सवन होते.

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

सहस्र सवनांना तीनपट आणि पुन्हा तीनपट गुणिले, तर तोच ब्रह्मदेवाचा संपूर्ण काळ मानला जातो.

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

त्याच्या एका दिवशी चौदा इंद्र जातात; एका महिन्यात चार वेळा वीस आणि त्यासोबत शेकडो इंद्र होतात.

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

एका वर्षात पाच हजार चाळीस इंद्र असतात; त्यांच्या आयुष्यात चाळीस हजार आणि पाच लक्ष इंद्र होतात.

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे विष्णूचा एक दिवस; विष्णूचा एक दिवस म्हणजे रुद्राचा एक दिवस; आणि रुद्राचा एक दिवस म्हणजे नेहमी स्मरण केला जाणारा ईश्वराचा एक दिवस.

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

हीच संख्या थेट शिवासाठी लागू होते आणि सदाशिवासाठीही; चाळीस हजार आणि पाच लक्ष हे त्यांचे आयुष्य आहे.

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ज्याला दिवस नाही, त्याच्यासाठी सृष्टी म्हणजे दिवस आणि प्रलय म्हणजे रात्र असे मानले जाते; पण प्रत्यक्षात त्याला ना दिवस असतो ना रात्र, हे समजून घ्यावे.

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

ही उपमा लोकांच्या हितासाठी सांगितली आहे; सर्व प्राणी, त्यांचे अधिपती, त्यांच्या मूर्ती, देव आणि असुर यांच्यासाठी.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः

इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचे, पाच महाभूत, सूक्ष्म तत्त्वे, भूतांचा आधार आणि बुद्धी, तसेच त्यांचे अधिदेवता—

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

हे सर्व परमेश्वराच्या दिवशी टिकून राहतात; दिवसाच्या शेवटी ते लय पावतात आणि रात्रीच्या शेवटी विश्व पुन्हा निर्माण होते.

यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

जो विश्वाचा आत्मा आहे, ज्याची शक्ती म्हणजे कर्म, काळ आणि स्वभाव, ज्याच्या आज्ञेने सर्व काही चालते आणि जी कोणीही ओलांडू शकत नाही, त्या महान शंकराला मी नमस्कार करतो.

कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

परमेश्वर हे संपूर्ण जग निर्माण करून आणि पुन्हा लय करून, आपल्या आज्ञेने ही परम लीला कशी करतो?

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

सर्वात आधी काय निर्माण झाले? हे सर्व कोणाच्या द्वारे व्यापले गेले? आणि पुन्हा, ज्याचे पोट विशाल आहे, त्याच्याद्वारे हे सर्व कोण गिळतो?

शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

शक्ती सर्वप्रथम उत्पन्न होते, जी शांतिपलीकडील अवस्थेला ओलांडते; त्यानंतर माया, मग अव्यक्त, हे सर्व शक्तिसंपन्न शिवापासून उत्पन्न होते.

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

शक्तीपासून शांतिपलीकडील अवस्था, मग शांतिपद, त्यानंतर विद्येचे स्थान आणि त्यापुढे प्रतिष्ठेचे स्थान निर्माण होते.

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

प्रतिष्ठेच्या अवस्थेपासून निवृत्तीची अवस्था क्रमाने निर्माण होते; अशा प्रकारे, परमेश्वराच्या प्रेरणेने निर्माण कशी होते हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

नियमाने या सर्वांची उत्पत्ती होते, उलट क्रमाने त्यांचे लय होते. या पाच प्रकारांनी सांगितल्याशिवाय दुसरा कोणताही सृष्टीकर्ता मान्य नाही.

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

म्हणून हे सर्व विश्व पाच शक्तींनी व्यापलेले आहे. जे अव्यक्त कारण आहे, ते स्वतःच स्थिर आहे, तेच येथे अभिप्रेत आहे.

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

महत्तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सृष्टी होते, हे सर्व मान्य आहे. पण तिथेही अव्यक्त किंवा आत्म्याला कर्तृत्व नाही.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

प्रकृती जड आहे आणि पुरुष अज्ञान आहे, म्हणून प्रधानापासून कणापर्यंत सर्व काही जडच आहे.