शिवपुराणम्

केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

या काळात आयुष्याची मोजणी कोणत्या प्रमाणाने होते? आणि ज्याचा मोजमाप आपण करतो, त्या काळाचा शेवटचा टप्पा कोणता आहे?

आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

इथे आयुष्याचा पहिला क्षण 'निमेष' म्हणजे डोळ्याची पापणी लवणे, असा सांगितला आहे. मोजमापाच्या या काळाचा शेवट शांततेपलीकडील अवस्थेपर्यंत पोहोचतो, असे मानले जाते.

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

डोळ्याची पापणी लवणे म्हणजे एक निमेष मानले जाते. अशा पंधरा निमेषांना एक काष्ठा म्हणतात.

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

तीस काष्ठा मिळून एक कला होते; तीस कला मिळून एक मुहूर्त होतो; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र होते, असे सांगितले आहे.

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

अशा तीस दिवस-रात्रांनी, दोन पक्ष मिळून एक महिना बनतो.

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

पितरांचा दिवस-रात्र म्हणजे एक महिना, ज्यात कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष असे दोन भाग असतात, हे जाणावे.

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

अशा सहा महिन्यांनी एक अयन होते; दोन अयनांनी एक वर्ष पूर्ण होते. या प्रमाणाने माणसांचे एक वर्ष ठरते.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

शास्त्रानुसार हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे: दक्षिणायन म्हणजे रात्र आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस.

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

तीस दिवस-रात्रांनी एक दिव्य महिना होतो; आणि बारा अशा महिन्यांनी देवांचे एक वर्ष पूर्ण होते.

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

तीनशे साठ मानवी वर्षे म्हणजे एक दिव्य वर्ष, असे लोकांमध्ये सांगितले जाते.

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

या दिव्य प्रमाणाने युगांची मोजणी होते; भारतभूमीत चार युगे आहेत, असे ऋषींना माहीत आहे.

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

सर्वात आधी कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — ही चारही युगे पूर्णपणे समजावीत.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते; त्याला शेकडो वर्षांची संध्या आणि तितक्याच वर्षांची संध्यांश असतो.

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

इतर तीन युगांत, त्यांच्या संध्या आणि संध्यांशासह, प्रत्येक युग कृतयुगापेक्षा एक चतुर्थांशाने कमी असते, आणि त्यातील वर्षे शेकड्यांनी व हजारांनी मोजली जातात.

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

अशी ही चारही युगे मिळून बारा हजार (दिव्य) वर्षे होतात; आणि हजार अशा चतु:युगांच्या संख्येला कल्प म्हणतात.

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

एकाहत्तर चतु:युगे मिळून एक मन्वंतर होते; एका कल्पात अशा चौदा मन्वंतरांची फेरफटका असते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

या क्रमाने, शेकडो आणि हजारो कल्पे व मन्वंतरांसह त्यांची संततीही कालांतराने संपली आहे.

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

कारण ही सर्व गोष्टी समजण्यास अशक्य आणि अनंत आहेत, त्यामुळे त्या सर्वांचा तपशीलवार आणि क्रमाने उल्लेख करणे शक्य नाही.

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असे म्हणतात, जो अव्यक्तातून जन्मलेला आहे. हजार कल्प मिळून ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष होते असे येथे सांगितले आहे.

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

आठ हजार वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक युग मानले जाते; अशा हजार युगे मिळून कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे एक सवन होते.

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

सहस्र सवनांना तीनपट आणि पुन्हा तीनपट गुणिले, तर तोच ब्रह्मदेवाचा संपूर्ण काळ मानला जातो.

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

त्याच्या एका दिवशी चौदा इंद्र जातात; एका महिन्यात चार वेळा वीस आणि त्यासोबत शेकडो इंद्र होतात.

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

एका वर्षात पाच हजार चाळीस इंद्र असतात; त्यांच्या आयुष्यात चाळीस हजार आणि पाच लक्ष इंद्र होतात.

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे विष्णूचा एक दिवस; विष्णूचा एक दिवस म्हणजे रुद्राचा एक दिवस; आणि रुद्राचा एक दिवस म्हणजे नेहमी स्मरण केला जाणारा ईश्वराचा एक दिवस.

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

हीच संख्या थेट शिवासाठी लागू होते आणि सदाशिवासाठीही; चाळीस हजार आणि पाच लक्ष हे त्यांचे आयुष्य आहे.

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ज्याला दिवस नाही, त्याच्यासाठी सृष्टी म्हणजे दिवस आणि प्रलय म्हणजे रात्र असे मानले जाते; पण प्रत्यक्षात त्याला ना दिवस असतो ना रात्र, हे समजून घ्यावे.

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

ही उपमा लोकांच्या हितासाठी सांगितली आहे; सर्व प्राणी, त्यांचे अधिपती, त्यांच्या मूर्ती, देव आणि असुर यांच्यासाठी.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः

इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचे, पाच महाभूत, सूक्ष्म तत्त्वे, भूतांचा आधार आणि बुद्धी, तसेच त्यांचे अधिदेवता—

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

हे सर्व परमेश्वराच्या दिवशी टिकून राहतात; दिवसाच्या शेवटी ते लय पावतात आणि रात्रीच्या शेवटी विश्व पुन्हा निर्माण होते.