शिवपुराणम्

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

ज्यावेळी एखादा दुःखी असतो, त्याच वेळी दुसरा सुखी असतो; काळाचे हे अद्भुत आणि समजायला कठीण स्वरूप पाहा.

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

जो तरुण आहे तो वृद्ध होतो, जो बळकट आहे तो दुर्बल होतो, जो श्रीमंत आहे तोही दीन होतो—हे द्विजांनो, काळाची गती किती विचित्र आहे.

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ना जन्माचा मोठेपणा, ना स्वभाव, ना बळ, ना कौशल्य—यापैकी काहीही यशासाठी पुरेसे नाही, कारण काळाला कोणीही थांबवू शकत नाही.

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

जे सनाथ आहेत, दानशूर आहेत, गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या संगतीत आहेत, आणि जे अनाथ आहेत, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात—काळ सर्वांवर सारखाच वागतो.

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

औषधे आणि रसायने योग्य वेळी दिली तरीही, त्यांच्या ऋतूच्या बाहेर फळ देत नाहीत; पण योग्य वेळी दिल्यास, ती लवकर यश आणि सुख देतात.

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

कोणीही आपल्या वेळेपूर्वी मरत नाही किंवा जन्म घेत नाही; वेळेपूर्वी कोणी पूर्ण बळ मिळवत नाही, सुख किंवा दुःखही येत नाही—वेळेच्या आधी काहीही घडत नाही.

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

काळामुळे वारा थंड वाहतो, काळामुळे ढगांतून पाऊस पडतो, काळामुळे उष्णता कमी होते, आणि काळामुळे सर्व गोष्टी फळाला येतात.

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

सर्व सृष्टीचा कारण काळ आहे; काळामुळे पिके नेहमी उगवतात, काळामुळे ती नष्ट होतात, आणि काळामुळेच जीवसृष्टी पुन्हा जिवंत होते.

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

जो खरोखरच काळस्वरूप आत्म्याचे तत्त्व जाणतो, तो काळाच्या पलीकडे जाऊन, काळापलीकडील सत्य पाहतो.

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

ज्यांना काळ नाही, बंधन किंवा मुक्ती नाही, जे पुरुष नाहीत, निसर्ग किंवा विश्व नाहीत, ज्यांची रूपे अगदी अद्भुत व विविध आहेत, त्या सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर शिवाला माझा नमस्कार.

केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

या काळात आयुष्याची मोजणी कोणत्या प्रमाणाने होते? आणि ज्याचा मोजमाप आपण करतो, त्या काळाचा शेवटचा टप्पा कोणता आहे?

आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

इथे आयुष्याचा पहिला क्षण 'निमेष' म्हणजे डोळ्याची पापणी लवणे, असा सांगितला आहे. मोजमापाच्या या काळाचा शेवट शांततेपलीकडील अवस्थेपर्यंत पोहोचतो, असे मानले जाते.

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

डोळ्याची पापणी लवणे म्हणजे एक निमेष मानले जाते. अशा पंधरा निमेषांना एक काष्ठा म्हणतात.

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

तीस काष्ठा मिळून एक कला होते; तीस कला मिळून एक मुहूर्त होतो; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र होते, असे सांगितले आहे.

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

अशा तीस दिवस-रात्रांनी, दोन पक्ष मिळून एक महिना बनतो.

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

पितरांचा दिवस-रात्र म्हणजे एक महिना, ज्यात कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष असे दोन भाग असतात, हे जाणावे.

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

अशा सहा महिन्यांनी एक अयन होते; दोन अयनांनी एक वर्ष पूर्ण होते. या प्रमाणाने माणसांचे एक वर्ष ठरते.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

शास्त्रानुसार हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे: दक्षिणायन म्हणजे रात्र आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस.

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

तीस दिवस-रात्रांनी एक दिव्य महिना होतो; आणि बारा अशा महिन्यांनी देवांचे एक वर्ष पूर्ण होते.

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

तीनशे साठ मानवी वर्षे म्हणजे एक दिव्य वर्ष, असे लोकांमध्ये सांगितले जाते.

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

या दिव्य प्रमाणाने युगांची मोजणी होते; भारतभूमीत चार युगे आहेत, असे ऋषींना माहीत आहे.

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

सर्वात आधी कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — ही चारही युगे पूर्णपणे समजावीत.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते; त्याला शेकडो वर्षांची संध्या आणि तितक्याच वर्षांची संध्यांश असतो.

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

इतर तीन युगांत, त्यांच्या संध्या आणि संध्यांशासह, प्रत्येक युग कृतयुगापेक्षा एक चतुर्थांशाने कमी असते, आणि त्यातील वर्षे शेकड्यांनी व हजारांनी मोजली जातात.

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

अशी ही चारही युगे मिळून बारा हजार (दिव्य) वर्षे होतात; आणि हजार अशा चतु:युगांच्या संख्येला कल्प म्हणतात.

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

एकाहत्तर चतु:युगे मिळून एक मन्वंतर होते; एका कल्पात अशा चौदा मन्वंतरांची फेरफटका असते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

या क्रमाने, शेकडो आणि हजारो कल्पे व मन्वंतरांसह त्यांची संततीही कालांतराने संपली आहे.

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

कारण ही सर्व गोष्टी समजण्यास अशक्य आणि अनंत आहेत, त्यामुळे त्या सर्वांचा तपशीलवार आणि क्रमाने उल्लेख करणे शक्य नाही.

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असे म्हणतात, जो अव्यक्तातून जन्मलेला आहे. हजार कल्प मिळून ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष होते असे येथे सांगितले आहे.