शिवपुराणम्

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ईश्वराची ती अजेय आज्ञारूप शक्ती, जी सर्व स्थावर आणि जंगम गोष्टींना नियंत्रित करते, तीच विश्वाची नियामक शक्ती आहे.

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

त्या महान आत्म्यातून, जोच काळ आहे, मुक्ती त्याच्या अंशातून निर्माण होते, जशी जळत्या अग्नीतून एक ठिणगी बाहेर पडते.

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

म्हणून हे विश्व काळाच्या अधीन आहे; विश्व काळावर राज्य करत नाही. पण काळ शंकराच्या अधीन आहे, शंकर मात्र काळाच्या अधीन नाही.

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

शंकराचे अडथळा न येणारे तेज काळात स्थिर आहे, म्हणून काळाची मर्यादा ओलांडणे फार कठीण आहे.

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

कोणत्याही विशेष बुद्धीने काळाला कोण ओलांडू शकतो? काळाने केलेल्या कर्माला कोणीही मागे टाकू शकत नाही.

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ज्यांनी संपूर्ण पृथ्वी जिंकून एकत्र केली, ते देखील काळाची मर्यादा ओलांडू शकत नाहीत, जसे समुद्र आपल्या किनाऱ्यापलीकडे जात नाहीत.

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

जे इंद्रियांचा ताबा घेऊन संपूर्ण जग जिंकतात, तेही काळाला जिंकू शकत नाहीत; उलट काळच त्यांना जिंकतो.

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

आयुर्वेद जाणणारे आणि रसायन उपचार करणारे वैद्य देखील मृत्यूला टाळू शकत नाहीत, कारण काळाचा अडथळा कोणीही करू शकत नाही.

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

कोणतीही व्यक्ती श्री, रूप, स्वभाव, बळ किंवा कुळ यांचा विचार करत असली, तरीही काळ आपल्या सामर्थ्याने काहीतरी वेगळेच घडवतो.

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

भगवंत जीवांना सुखदुःखदायक, अपेक्षित किंवा अनपेक्षित घटनांतून एकत्र आणतो आणि वेगळेही करतो.

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

ज्यावेळी एखादा दुःखी असतो, त्याच वेळी दुसरा सुखी असतो; काळाचे हे अद्भुत आणि समजायला कठीण स्वरूप पाहा.

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

जो तरुण आहे तो वृद्ध होतो, जो बळकट आहे तो दुर्बल होतो, जो श्रीमंत आहे तोही दीन होतो—हे द्विजांनो, काळाची गती किती विचित्र आहे.

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ना जन्माचा मोठेपणा, ना स्वभाव, ना बळ, ना कौशल्य—यापैकी काहीही यशासाठी पुरेसे नाही, कारण काळाला कोणीही थांबवू शकत नाही.

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

जे सनाथ आहेत, दानशूर आहेत, गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या संगतीत आहेत, आणि जे अनाथ आहेत, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात—काळ सर्वांवर सारखाच वागतो.

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

औषधे आणि रसायने योग्य वेळी दिली तरीही, त्यांच्या ऋतूच्या बाहेर फळ देत नाहीत; पण योग्य वेळी दिल्यास, ती लवकर यश आणि सुख देतात.

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

कोणीही आपल्या वेळेपूर्वी मरत नाही किंवा जन्म घेत नाही; वेळेपूर्वी कोणी पूर्ण बळ मिळवत नाही, सुख किंवा दुःखही येत नाही—वेळेच्या आधी काहीही घडत नाही.

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

काळामुळे वारा थंड वाहतो, काळामुळे ढगांतून पाऊस पडतो, काळामुळे उष्णता कमी होते, आणि काळामुळे सर्व गोष्टी फळाला येतात.

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

सर्व सृष्टीचा कारण काळ आहे; काळामुळे पिके नेहमी उगवतात, काळामुळे ती नष्ट होतात, आणि काळामुळेच जीवसृष्टी पुन्हा जिवंत होते.

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

जो खरोखरच काळस्वरूप आत्म्याचे तत्त्व जाणतो, तो काळाच्या पलीकडे जाऊन, काळापलीकडील सत्य पाहतो.

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

ज्यांना काळ नाही, बंधन किंवा मुक्ती नाही, जे पुरुष नाहीत, निसर्ग किंवा विश्व नाहीत, ज्यांची रूपे अगदी अद्भुत व विविध आहेत, त्या सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर शिवाला माझा नमस्कार.

केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

या काळात आयुष्याची मोजणी कोणत्या प्रमाणाने होते? आणि ज्याचा मोजमाप आपण करतो, त्या काळाचा शेवटचा टप्पा कोणता आहे?

आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

इथे आयुष्याचा पहिला क्षण 'निमेष' म्हणजे डोळ्याची पापणी लवणे, असा सांगितला आहे. मोजमापाच्या या काळाचा शेवट शांततेपलीकडील अवस्थेपर्यंत पोहोचतो, असे मानले जाते.

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

डोळ्याची पापणी लवणे म्हणजे एक निमेष मानले जाते. अशा पंधरा निमेषांना एक काष्ठा म्हणतात.

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

तीस काष्ठा मिळून एक कला होते; तीस कला मिळून एक मुहूर्त होतो; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र होते, असे सांगितले आहे.

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

अशा तीस दिवस-रात्रांनी, दोन पक्ष मिळून एक महिना बनतो.

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

पितरांचा दिवस-रात्र म्हणजे एक महिना, ज्यात कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष असे दोन भाग असतात, हे जाणावे.

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

अशा सहा महिन्यांनी एक अयन होते; दोन अयनांनी एक वर्ष पूर्ण होते. या प्रमाणाने माणसांचे एक वर्ष ठरते.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

शास्त्रानुसार हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे: दक्षिणायन म्हणजे रात्र आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस.

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

तीस दिवस-रात्रांनी एक दिव्य महिना होतो; आणि बारा अशा महिन्यांनी देवांचे एक वर्ष पूर्ण होते.