शिवपुराणम्

वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात्

या वेदांतातील सर्वोच्च रहस्य, जे प्राचीन काळी शिकवले गेले, ते मला ब्रह्माच्या मुखातून माझ्या भाग्यामुळे मिळाले.

नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम् न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा

हे श्रेष्ठ ज्ञान शांतचित्त नसलेल्या, वाईट वर्तन असलेल्या पुत्राला किंवा अयोग्य शिष्याला कधीही देऊ नये.

यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः

ज्याला देवावर आणि गुरुवर परम भक्ती आहे, त्याला हे सर्व अर्थ स्पष्टपणे समजतात.

अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

म्हणून हे सार ऐका—शिव हा प्रकृती आणि पुरुष यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; सृष्टीच्या वेळी तो सर्व निर्माण करतो आणि संहाराच्या वेळी सर्व परत घेतो.

कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

सर्व काही काळातून उत्पन्न होते आणि काळामुळेच नष्ट होते; कारण काळाशिवाय कुठेही काहीही अस्तित्वात नाही.

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

जेव्हा हे अखंड जग, जन्ममरणाचा चक्र, त्याच्यात सामावलेले असते, तेव्हा सृष्टी आणि संहाराच्या क्रियांनी ते चक्रासारखे फिरत राहते.

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ब्रह्मा, हरि, रुद्र आणि इतर देव-दानव, त्याच्या ठरवलेल्या नियतीला प्राप्त होऊन, आपल्या उत्पत्तीच्या मर्यादेपलीकडे जाऊ शकत नाहीत.

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

तो भूत, वर्तमान आणि भविष्य अशा काळानुसार सृष्टीचे विभाजन करतो, प्रजांचे वार्धक्य आणतो; तो अत्यंत सामर्थ्यवान, स्वतंत्रपणे वागणारा आणि अतिशय भयानक आहे.

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

हा भगवंत काळ कोण आहे? तो कोणावर राज्य करतो? आणि कोण त्याच्या अधीन नाही? हे मला सांग, ज्ञानी.

कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

काळ, काष्ठ, निमिष इत्यादी काळाच्या विभागांनी ज्याचे रूप मोजले जाते, त्याला काळ असे म्हणतात; तोच महेश्वराचे तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूप आहे.

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ईश्वराची ती अजेय आज्ञारूप शक्ती, जी सर्व स्थावर आणि जंगम गोष्टींना नियंत्रित करते, तीच विश्वाची नियामक शक्ती आहे.

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

त्या महान आत्म्यातून, जोच काळ आहे, मुक्ती त्याच्या अंशातून निर्माण होते, जशी जळत्या अग्नीतून एक ठिणगी बाहेर पडते.

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

म्हणून हे विश्व काळाच्या अधीन आहे; विश्व काळावर राज्य करत नाही. पण काळ शंकराच्या अधीन आहे, शंकर मात्र काळाच्या अधीन नाही.

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

शंकराचे अडथळा न येणारे तेज काळात स्थिर आहे, म्हणून काळाची मर्यादा ओलांडणे फार कठीण आहे.

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

कोणत्याही विशेष बुद्धीने काळाला कोण ओलांडू शकतो? काळाने केलेल्या कर्माला कोणीही मागे टाकू शकत नाही.

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ज्यांनी संपूर्ण पृथ्वी जिंकून एकत्र केली, ते देखील काळाची मर्यादा ओलांडू शकत नाहीत, जसे समुद्र आपल्या किनाऱ्यापलीकडे जात नाहीत.

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

जे इंद्रियांचा ताबा घेऊन संपूर्ण जग जिंकतात, तेही काळाला जिंकू शकत नाहीत; उलट काळच त्यांना जिंकतो.

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

आयुर्वेद जाणणारे आणि रसायन उपचार करणारे वैद्य देखील मृत्यूला टाळू शकत नाहीत, कारण काळाचा अडथळा कोणीही करू शकत नाही.

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

कोणतीही व्यक्ती श्री, रूप, स्वभाव, बळ किंवा कुळ यांचा विचार करत असली, तरीही काळ आपल्या सामर्थ्याने काहीतरी वेगळेच घडवतो.

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

भगवंत जीवांना सुखदुःखदायक, अपेक्षित किंवा अनपेक्षित घटनांतून एकत्र आणतो आणि वेगळेही करतो.

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

ज्यावेळी एखादा दुःखी असतो, त्याच वेळी दुसरा सुखी असतो; काळाचे हे अद्भुत आणि समजायला कठीण स्वरूप पाहा.

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

जो तरुण आहे तो वृद्ध होतो, जो बळकट आहे तो दुर्बल होतो, जो श्रीमंत आहे तोही दीन होतो—हे द्विजांनो, काळाची गती किती विचित्र आहे.

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ना जन्माचा मोठेपणा, ना स्वभाव, ना बळ, ना कौशल्य—यापैकी काहीही यशासाठी पुरेसे नाही, कारण काळाला कोणीही थांबवू शकत नाही.

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

जे सनाथ आहेत, दानशूर आहेत, गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या संगतीत आहेत, आणि जे अनाथ आहेत, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात—काळ सर्वांवर सारखाच वागतो.

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

औषधे आणि रसायने योग्य वेळी दिली तरीही, त्यांच्या ऋतूच्या बाहेर फळ देत नाहीत; पण योग्य वेळी दिल्यास, ती लवकर यश आणि सुख देतात.

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

कोणीही आपल्या वेळेपूर्वी मरत नाही किंवा जन्म घेत नाही; वेळेपूर्वी कोणी पूर्ण बळ मिळवत नाही, सुख किंवा दुःखही येत नाही—वेळेच्या आधी काहीही घडत नाही.

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

काळामुळे वारा थंड वाहतो, काळामुळे ढगांतून पाऊस पडतो, काळामुळे उष्णता कमी होते, आणि काळामुळे सर्व गोष्टी फळाला येतात.

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

सर्व सृष्टीचा कारण काळ आहे; काळामुळे पिके नेहमी उगवतात, काळामुळे ती नष्ट होतात, आणि काळामुळेच जीवसृष्टी पुन्हा जिवंत होते.

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

जो खरोखरच काळस्वरूप आत्म्याचे तत्त्व जाणतो, तो काळाच्या पलीकडे जाऊन, काळापलीकडील सत्य पाहतो.