शिवपुराणम्

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

तो एकटाच सर्व प्राण्यांमध्ये गुप्त आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा आणि धर्माचा देखरेख करणारा म्हणून ओळखला जातो.

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

तो सर्व प्राण्यांचे निवासस्थान, साक्षी, चेतना, निर्गुण, एकटा सर्वांचा स्वामी, अनेक निष्क्रिय आणि विवश आत्म्यांमध्ये एकटा स्वतंत्र आहे.

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

तो नित्यांमध्ये नित्य, चेतनांमध्ये चेतन आहे; एक असूनही, तो अनेकांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, स्वतः इच्छारहित आहे.

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

सांख्य आणि योग यांच्या सहाय्याने जो या जगाचा कारणीभूत आणि सर्वांचा स्वामी आहे, त्या देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर, जीव सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो.

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

तोच या विश्वाचा निर्माण करणारा, सर्व विश्वाचा जाणणारा, स्वतःपासून उत्पन्न झालेला, सृष्टीच्या मूळाचा जाणकार, काळाचा निर्माता, गुणांनी युक्त, प्रकृतीचा अधिपती, क्षेत्रज्ञांचा स्वामी, गुणांचा स्वामी आणि सर्व बंधनांपासून सोडवणारा आहे.

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ज्याने पूर्वी ब्रह्माचा निर्माण केला आणि स्वतः वेद शिकवले, त्या देवाचे खरे स्वरूप मी माझ्या बुद्धीच्या प्रसादाने जाणले आहे.

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

या जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून मुक्त होण्याची इच्छा ठेवून मी त्या शिवाच्या शरण जातो, जो निष्कामी, निष्क्रिय, शांत, दोषरहित आणि निर्मळ आहे.

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

तोच अमृताचा सर्वोच्च पूल आहे, जसा जळून गेलेल्या इंधनावर वारा परिणाम करत नाही, तसा; आणि जेंव्हा माणसे आकाशाला कातड्याने झाकण्याचा प्रयत्न करतील,

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति

तेंव्हा शिवाला न ओळखता, दुःखाचा शेवट येईल.

तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम्

तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने आणि देवाच्या कृपेने, महर्षींना आश्रमांच्या पलीकडचे, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे ज्ञान प्राप्त झाले.

वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात्

या वेदांतातील सर्वोच्च रहस्य, जे प्राचीन काळी शिकवले गेले, ते मला ब्रह्माच्या मुखातून माझ्या भाग्यामुळे मिळाले.

नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम् न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा

हे श्रेष्ठ ज्ञान शांतचित्त नसलेल्या, वाईट वर्तन असलेल्या पुत्राला किंवा अयोग्य शिष्याला कधीही देऊ नये.

यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः

ज्याला देवावर आणि गुरुवर परम भक्ती आहे, त्याला हे सर्व अर्थ स्पष्टपणे समजतात.

अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

म्हणून हे सार ऐका—शिव हा प्रकृती आणि पुरुष यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; सृष्टीच्या वेळी तो सर्व निर्माण करतो आणि संहाराच्या वेळी सर्व परत घेतो.

कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

सर्व काही काळातून उत्पन्न होते आणि काळामुळेच नष्ट होते; कारण काळाशिवाय कुठेही काहीही अस्तित्वात नाही.

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

जेव्हा हे अखंड जग, जन्ममरणाचा चक्र, त्याच्यात सामावलेले असते, तेव्हा सृष्टी आणि संहाराच्या क्रियांनी ते चक्रासारखे फिरत राहते.

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ब्रह्मा, हरि, रुद्र आणि इतर देव-दानव, त्याच्या ठरवलेल्या नियतीला प्राप्त होऊन, आपल्या उत्पत्तीच्या मर्यादेपलीकडे जाऊ शकत नाहीत.

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

तो भूत, वर्तमान आणि भविष्य अशा काळानुसार सृष्टीचे विभाजन करतो, प्रजांचे वार्धक्य आणतो; तो अत्यंत सामर्थ्यवान, स्वतंत्रपणे वागणारा आणि अतिशय भयानक आहे.

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

हा भगवंत काळ कोण आहे? तो कोणावर राज्य करतो? आणि कोण त्याच्या अधीन नाही? हे मला सांग, ज्ञानी.

कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

काळ, काष्ठ, निमिष इत्यादी काळाच्या विभागांनी ज्याचे रूप मोजले जाते, त्याला काळ असे म्हणतात; तोच महेश्वराचे तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूप आहे.

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ईश्वराची ती अजेय आज्ञारूप शक्ती, जी सर्व स्थावर आणि जंगम गोष्टींना नियंत्रित करते, तीच विश्वाची नियामक शक्ती आहे.

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

त्या महान आत्म्यातून, जोच काळ आहे, मुक्ती त्याच्या अंशातून निर्माण होते, जशी जळत्या अग्नीतून एक ठिणगी बाहेर पडते.

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

म्हणून हे विश्व काळाच्या अधीन आहे; विश्व काळावर राज्य करत नाही. पण काळ शंकराच्या अधीन आहे, शंकर मात्र काळाच्या अधीन नाही.

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

शंकराचे अडथळा न येणारे तेज काळात स्थिर आहे, म्हणून काळाची मर्यादा ओलांडणे फार कठीण आहे.

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

कोणत्याही विशेष बुद्धीने काळाला कोण ओलांडू शकतो? काळाने केलेल्या कर्माला कोणीही मागे टाकू शकत नाही.

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ज्यांनी संपूर्ण पृथ्वी जिंकून एकत्र केली, ते देखील काळाची मर्यादा ओलांडू शकत नाहीत, जसे समुद्र आपल्या किनाऱ्यापलीकडे जात नाहीत.

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

जे इंद्रियांचा ताबा घेऊन संपूर्ण जग जिंकतात, तेही काळाला जिंकू शकत नाहीत; उलट काळच त्यांना जिंकतो.

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

आयुर्वेद जाणणारे आणि रसायन उपचार करणारे वैद्य देखील मृत्यूला टाळू शकत नाहीत, कारण काळाचा अडथळा कोणीही करू शकत नाही.

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

कोणतीही व्यक्ती श्री, रूप, स्वभाव, बळ किंवा कुळ यांचा विचार करत असली, तरीही काळ आपल्या सामर्थ्याने काहीतरी वेगळेच घडवतो.