शिवपुराणम्

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

गुणांपासून सुरू होणारी कर्मे, स्वभाव वगैरे यांच्याशी जोडली जातात; आणि जर हे नसतील तर, केलेली कर्मेसुद्धा नष्ट होतात.

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

कर्म संपल्यावर दुसरे कर्म येते; अशा प्रकारे तो तत्त्वानुसार पुढे जातो. तोच सर्वांचा आदि, भोग करणारा आणि भोग्य यांचा योग घडवणारा आहे.

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः सर्ववित् त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

तो त्रिकाळाच्या पलीकडे आहे, काळरहित आहे, सर्वज्ञ आहे, त्रिगुणांचा स्वामी आहे, प्रत्यक्ष ब्रह्म आणि सर्वात श्रेष्ठ परमेश्वर आहे.

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

तो विश्वरूप, सृष्टीचा अधिपती, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा मूळ, सर्वांचा वंदनीय, देवांचा देव, जगाचा पूज्य, आणि आपल्या मनात वास करणारा आहे, त्याचीच आपण उपासना करतो.

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

काळ वगैरेमुळे हे जग बदलते, म्हणूनच आम्ही त्या भोगांच्या अधिपतीचे, विश्वाचे निवासस्थान, धर्म देणारा आणि पाप दूर करणारा याची उपासना करतो.

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

तोच सर्व ईश्वरांचा श्रेष्ठ, महेश्वर, देवतांचा सर्वोच्च, सर्व अधिपतींचा अधिपती, सर्वांच्या पलीकडे असणारा, भुवनांचा आणि त्यांच्या अधिपतींचा स्वामी, असा देव आम्ही जाणतो.

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

त्याला कोणतेही कर्म नाही, कारण नाही; जगात कुठेही त्याच्या समकक्ष किंवा त्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही.

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

त्याच्या अनेक प्रकारच्या, नैसर्गिक शक्ती आहेत, जशा वेदांनी सांगितल्या आहेत — ज्ञान, बल आणि क्रिया, ज्यांच्यामुळे हे विश्व निर्माण झाले आहे.

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

त्याला कोणताही स्वामी नाही, चिन्ह नाही, किंवा शासक नाही; तोच सर्व कारणांचा कारण, आणि त्यांच्या स्वाम्यांचा स्वामी आहे.

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

त्याचा कुणीही जन्मदाता नाही, कुठूनही त्याचा जन्म नाही; आणि जन्माचे कारण म्हणून मळ किंवा माया असू शकत नाही.

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

तो एकटाच सर्व प्राण्यांमध्ये गुप्त आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा आणि धर्माचा देखरेख करणारा म्हणून ओळखला जातो.

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

तो सर्व प्राण्यांचे निवासस्थान, साक्षी, चेतना, निर्गुण, एकटा सर्वांचा स्वामी, अनेक निष्क्रिय आणि विवश आत्म्यांमध्ये एकटा स्वतंत्र आहे.

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

तो नित्यांमध्ये नित्य, चेतनांमध्ये चेतन आहे; एक असूनही, तो अनेकांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, स्वतः इच्छारहित आहे.

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

सांख्य आणि योग यांच्या सहाय्याने जो या जगाचा कारणीभूत आणि सर्वांचा स्वामी आहे, त्या देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर, जीव सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो.

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

तोच या विश्वाचा निर्माण करणारा, सर्व विश्वाचा जाणणारा, स्वतःपासून उत्पन्न झालेला, सृष्टीच्या मूळाचा जाणकार, काळाचा निर्माता, गुणांनी युक्त, प्रकृतीचा अधिपती, क्षेत्रज्ञांचा स्वामी, गुणांचा स्वामी आणि सर्व बंधनांपासून सोडवणारा आहे.

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ज्याने पूर्वी ब्रह्माचा निर्माण केला आणि स्वतः वेद शिकवले, त्या देवाचे खरे स्वरूप मी माझ्या बुद्धीच्या प्रसादाने जाणले आहे.

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

या जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून मुक्त होण्याची इच्छा ठेवून मी त्या शिवाच्या शरण जातो, जो निष्कामी, निष्क्रिय, शांत, दोषरहित आणि निर्मळ आहे.

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

तोच अमृताचा सर्वोच्च पूल आहे, जसा जळून गेलेल्या इंधनावर वारा परिणाम करत नाही, तसा; आणि जेंव्हा माणसे आकाशाला कातड्याने झाकण्याचा प्रयत्न करतील,

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति

तेंव्हा शिवाला न ओळखता, दुःखाचा शेवट येईल.

तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम्

तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने आणि देवाच्या कृपेने, महर्षींना आश्रमांच्या पलीकडचे, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे ज्ञान प्राप्त झाले.

वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात्

या वेदांतातील सर्वोच्च रहस्य, जे प्राचीन काळी शिकवले गेले, ते मला ब्रह्माच्या मुखातून माझ्या भाग्यामुळे मिळाले.

नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम् न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा

हे श्रेष्ठ ज्ञान शांतचित्त नसलेल्या, वाईट वर्तन असलेल्या पुत्राला किंवा अयोग्य शिष्याला कधीही देऊ नये.

यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः

ज्याला देवावर आणि गुरुवर परम भक्ती आहे, त्याला हे सर्व अर्थ स्पष्टपणे समजतात.

अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

म्हणून हे सार ऐका—शिव हा प्रकृती आणि पुरुष यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; सृष्टीच्या वेळी तो सर्व निर्माण करतो आणि संहाराच्या वेळी सर्व परत घेतो.

कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

सर्व काही काळातून उत्पन्न होते आणि काळामुळेच नष्ट होते; कारण काळाशिवाय कुठेही काहीही अस्तित्वात नाही.

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

जेव्हा हे अखंड जग, जन्ममरणाचा चक्र, त्याच्यात सामावलेले असते, तेव्हा सृष्टी आणि संहाराच्या क्रियांनी ते चक्रासारखे फिरत राहते.

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ब्रह्मा, हरि, रुद्र आणि इतर देव-दानव, त्याच्या ठरवलेल्या नियतीला प्राप्त होऊन, आपल्या उत्पत्तीच्या मर्यादेपलीकडे जाऊ शकत नाहीत.

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

तो भूत, वर्तमान आणि भविष्य अशा काळानुसार सृष्टीचे विभाजन करतो, प्रजांचे वार्धक्य आणतो; तो अत्यंत सामर्थ्यवान, स्वतंत्रपणे वागणारा आणि अतिशय भयानक आहे.

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

हा भगवंत काळ कोण आहे? तो कोणावर राज्य करतो? आणि कोण त्याच्या अधीन नाही? हे मला सांग, ज्ञानी.