शिवपुराणम्

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

अज्ञान नाशवंत आहे, ज्ञान अमर आहे, असे म्हटले जाते. या दोन्हीवर जो प्रभुत्व करतो, तोच खरा महेश्वर आहे.

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

जो प्रत्येकाला जाळ्यासारखा अनेक प्रकारे करतो, पण स्वतः एकच राहतो, सर्वांची निर्मिती करून सर्वांवर सामर्थ्याने अधिपत्य करतो.

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् भासयन् भ्राजते स्वयम् यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

तो स्वतःच्या तेजाने सर्व दिशांना—वर, खाली, आडवे—प्रकाशित करतो. स्वतःला कोणताही गुण नसतानाही, तोच श्रेष्ठ ठरतो.

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

स्वभावाने ओळखले जाणारे आणि नावाने सांगितले जाणारे सर्व, तसेच गुण, भोगणारा आणि भोग्य या सर्वांना तो रूपांतरित करतो आणि विश्वात व्यापून राहतो.

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

देव आणि महर्षी या गुप्त उपनिषदात लपलेल्या, ब्रह्माचा मूळ आणि जगाचा आरंभ असलेल्या त्या परात्पर ब्रह्माला ओळखतात.

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

जे लोक शिवाला अनुभवातून जाणता येणारा, इच्छा नसलेला, अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवणारा, काळाच्या विभागांची निर्मिती करणारा देव म्हणून ओळखतात, ते आपले शरीर सहज सोडतात.

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

काहीजण, भ्रमित होऊन, स्वभावाला अंतिम सत्य मानतात; काहीजण काळाला मानतात. पण हे सर्व देवाच्या महिमेमुळेच आहे, ज्यामुळे हे जग फिरते.

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ज्याच्यामुळे हे जग नेहमीच वेढलेले आहे, ज्याचे स्वरूप काळाच्या पलीकडे आहे, ज्याच्यामुळे हे सर्व कर्म आणि पंचमहाभूतांसह बदलत राहते.

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ते कर्म पुन्हा पुन्हा करून आणि पुन्हा त्यातून निवृत्त होऊन, मनुष्य त्या तत्त्वाशी, त्याच्या खऱ्या स्वरूपासह, योगाने एकरूप होतो.

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत् स्वयम्

आठ, तीन, दोन किंवा एक अशा प्रकारांनी, पुन्हा काळ आणि आत्म्याचे गुण यांच्या द्वारे, हे संपूर्ण जग फक्त त्याच्यामुळे प्रकट होते.

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

गुणांपासून सुरू होणारी कर्मे, स्वभाव वगैरे यांच्याशी जोडली जातात; आणि जर हे नसतील तर, केलेली कर्मेसुद्धा नष्ट होतात.

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

कर्म संपल्यावर दुसरे कर्म येते; अशा प्रकारे तो तत्त्वानुसार पुढे जातो. तोच सर्वांचा आदि, भोग करणारा आणि भोग्य यांचा योग घडवणारा आहे.

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः सर्ववित् त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

तो त्रिकाळाच्या पलीकडे आहे, काळरहित आहे, सर्वज्ञ आहे, त्रिगुणांचा स्वामी आहे, प्रत्यक्ष ब्रह्म आणि सर्वात श्रेष्ठ परमेश्वर आहे.

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

तो विश्वरूप, सृष्टीचा अधिपती, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा मूळ, सर्वांचा वंदनीय, देवांचा देव, जगाचा पूज्य, आणि आपल्या मनात वास करणारा आहे, त्याचीच आपण उपासना करतो.

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

काळ वगैरेमुळे हे जग बदलते, म्हणूनच आम्ही त्या भोगांच्या अधिपतीचे, विश्वाचे निवासस्थान, धर्म देणारा आणि पाप दूर करणारा याची उपासना करतो.

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

तोच सर्व ईश्वरांचा श्रेष्ठ, महेश्वर, देवतांचा सर्वोच्च, सर्व अधिपतींचा अधिपती, सर्वांच्या पलीकडे असणारा, भुवनांचा आणि त्यांच्या अधिपतींचा स्वामी, असा देव आम्ही जाणतो.

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

त्याला कोणतेही कर्म नाही, कारण नाही; जगात कुठेही त्याच्या समकक्ष किंवा त्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही.

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

त्याच्या अनेक प्रकारच्या, नैसर्गिक शक्ती आहेत, जशा वेदांनी सांगितल्या आहेत — ज्ञान, बल आणि क्रिया, ज्यांच्यामुळे हे विश्व निर्माण झाले आहे.

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

त्याला कोणताही स्वामी नाही, चिन्ह नाही, किंवा शासक नाही; तोच सर्व कारणांचा कारण, आणि त्यांच्या स्वाम्यांचा स्वामी आहे.

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

त्याचा कुणीही जन्मदाता नाही, कुठूनही त्याचा जन्म नाही; आणि जन्माचे कारण म्हणून मळ किंवा माया असू शकत नाही.

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

तो एकटाच सर्व प्राण्यांमध्ये गुप्त आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा आणि धर्माचा देखरेख करणारा म्हणून ओळखला जातो.

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

तो सर्व प्राण्यांचे निवासस्थान, साक्षी, चेतना, निर्गुण, एकटा सर्वांचा स्वामी, अनेक निष्क्रिय आणि विवश आत्म्यांमध्ये एकटा स्वतंत्र आहे.

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

तो नित्यांमध्ये नित्य, चेतनांमध्ये चेतन आहे; एक असूनही, तो अनेकांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, स्वतः इच्छारहित आहे.

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

सांख्य आणि योग यांच्या सहाय्याने जो या जगाचा कारणीभूत आणि सर्वांचा स्वामी आहे, त्या देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर, जीव सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो.

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

तोच या विश्वाचा निर्माण करणारा, सर्व विश्वाचा जाणणारा, स्वतःपासून उत्पन्न झालेला, सृष्टीच्या मूळाचा जाणकार, काळाचा निर्माता, गुणांनी युक्त, प्रकृतीचा अधिपती, क्षेत्रज्ञांचा स्वामी, गुणांचा स्वामी आणि सर्व बंधनांपासून सोडवणारा आहे.

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ज्याने पूर्वी ब्रह्माचा निर्माण केला आणि स्वतः वेद शिकवले, त्या देवाचे खरे स्वरूप मी माझ्या बुद्धीच्या प्रसादाने जाणले आहे.

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

या जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून मुक्त होण्याची इच्छा ठेवून मी त्या शिवाच्या शरण जातो, जो निष्कामी, निष्क्रिय, शांत, दोषरहित आणि निर्मळ आहे.

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

तोच अमृताचा सर्वोच्च पूल आहे, जसा जळून गेलेल्या इंधनावर वारा परिणाम करत नाही, तसा; आणि जेंव्हा माणसे आकाशाला कातड्याने झाकण्याचा प्रयत्न करतील,

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति

तेंव्हा शिवाला न ओळखता, दुःखाचा शेवट येईल.