शिवपुराणम्

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

हा प्रभू या सृष्टीमध्ये राहून आपल्या मायेमुळे हे विश्व निर्माण करतो. माया म्हणजेच निसर्ग, आणि मायेला चालवणारा तो महादेव आहे, हे जाणावं.

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

त्याच्या अवयवांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे. अतिशय सूक्ष्म असणारा ईश्वर गर्भाच्या मध्यातही आहे.

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

विश्वाचा सृष्टीकर्ता आणि व्यापणारा एकमेव शंकर आहे, हे ओळखल्यावर मनुष्याला सर्वोच्च शांतता मिळते.

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

तोच काळ, रक्षक, विश्वाचा स्वामी आणि प्रभू आहे. त्या सर्वांचा अधिपती ओळखल्यावर मरणाच्या फासातून मुक्ती मिळते.

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

सर्वात सूक्ष्म तुपाच्या सारापेक्षा जास्त सूक्ष्म असा प्रभू सर्व जीवांत लपलेला आहे, हे जाणल्यावर सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

तोच सर्वोच्च देव, विश्वाचा कर्ता आणि महेश्वर आहे. तो हृदयात वास करणारा आहे, हे ओळखल्यावर अमरत्व प्राप्त होते.

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

जेव्हा सर्व काही नसते—ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व—तेव्हा फक्त शंकरच उरतो, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न होते.

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

कोणीही त्याला वर, खाली किंवा मध्ये पकडू शकत नाही. ज्याचे नाव मोठ्या कीर्तीचे आहे, त्याची कुठलीही प्रतिमा नाही.

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

काही ज्ञानी आणि निर्भय लोक त्याला अजन्मा समजतात. रक्षणासाठी ते रुद्राच्या शुभ दक्षिण भागाकडे वळतात.

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

दोन अक्षरे, ज्यांना परम ब्रह्म आणि अनंत असे म्हटले जाते, तेथे ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही गुप्तपणे ठेवलेले आहेत.

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

अज्ञान नाशवंत आहे, ज्ञान अमर आहे, असे म्हटले जाते. या दोन्हीवर जो प्रभुत्व करतो, तोच खरा महेश्वर आहे.

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

जो प्रत्येकाला जाळ्यासारखा अनेक प्रकारे करतो, पण स्वतः एकच राहतो, सर्वांची निर्मिती करून सर्वांवर सामर्थ्याने अधिपत्य करतो.

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् भासयन् भ्राजते स्वयम् यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

तो स्वतःच्या तेजाने सर्व दिशांना—वर, खाली, आडवे—प्रकाशित करतो. स्वतःला कोणताही गुण नसतानाही, तोच श्रेष्ठ ठरतो.

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

स्वभावाने ओळखले जाणारे आणि नावाने सांगितले जाणारे सर्व, तसेच गुण, भोगणारा आणि भोग्य या सर्वांना तो रूपांतरित करतो आणि विश्वात व्यापून राहतो.

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

देव आणि महर्षी या गुप्त उपनिषदात लपलेल्या, ब्रह्माचा मूळ आणि जगाचा आरंभ असलेल्या त्या परात्पर ब्रह्माला ओळखतात.

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

जे लोक शिवाला अनुभवातून जाणता येणारा, इच्छा नसलेला, अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवणारा, काळाच्या विभागांची निर्मिती करणारा देव म्हणून ओळखतात, ते आपले शरीर सहज सोडतात.

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

काहीजण, भ्रमित होऊन, स्वभावाला अंतिम सत्य मानतात; काहीजण काळाला मानतात. पण हे सर्व देवाच्या महिमेमुळेच आहे, ज्यामुळे हे जग फिरते.

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ज्याच्यामुळे हे जग नेहमीच वेढलेले आहे, ज्याचे स्वरूप काळाच्या पलीकडे आहे, ज्याच्यामुळे हे सर्व कर्म आणि पंचमहाभूतांसह बदलत राहते.

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ते कर्म पुन्हा पुन्हा करून आणि पुन्हा त्यातून निवृत्त होऊन, मनुष्य त्या तत्त्वाशी, त्याच्या खऱ्या स्वरूपासह, योगाने एकरूप होतो.

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत् स्वयम्

आठ, तीन, दोन किंवा एक अशा प्रकारांनी, पुन्हा काळ आणि आत्म्याचे गुण यांच्या द्वारे, हे संपूर्ण जग फक्त त्याच्यामुळे प्रकट होते.

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

गुणांपासून सुरू होणारी कर्मे, स्वभाव वगैरे यांच्याशी जोडली जातात; आणि जर हे नसतील तर, केलेली कर्मेसुद्धा नष्ट होतात.

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

कर्म संपल्यावर दुसरे कर्म येते; अशा प्रकारे तो तत्त्वानुसार पुढे जातो. तोच सर्वांचा आदि, भोग करणारा आणि भोग्य यांचा योग घडवणारा आहे.

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः सर्ववित् त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

तो त्रिकाळाच्या पलीकडे आहे, काळरहित आहे, सर्वज्ञ आहे, त्रिगुणांचा स्वामी आहे, प्रत्यक्ष ब्रह्म आणि सर्वात श्रेष्ठ परमेश्वर आहे.

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

तो विश्वरूप, सृष्टीचा अधिपती, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा मूळ, सर्वांचा वंदनीय, देवांचा देव, जगाचा पूज्य, आणि आपल्या मनात वास करणारा आहे, त्याचीच आपण उपासना करतो.

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

काळ वगैरेमुळे हे जग बदलते, म्हणूनच आम्ही त्या भोगांच्या अधिपतीचे, विश्वाचे निवासस्थान, धर्म देणारा आणि पाप दूर करणारा याची उपासना करतो.

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

तोच सर्व ईश्वरांचा श्रेष्ठ, महेश्वर, देवतांचा सर्वोच्च, सर्व अधिपतींचा अधिपती, सर्वांच्या पलीकडे असणारा, भुवनांचा आणि त्यांच्या अधिपतींचा स्वामी, असा देव आम्ही जाणतो.

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

त्याला कोणतेही कर्म नाही, कारण नाही; जगात कुठेही त्याच्या समकक्ष किंवा त्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही.

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

त्याच्या अनेक प्रकारच्या, नैसर्गिक शक्ती आहेत, जशा वेदांनी सांगितल्या आहेत — ज्ञान, बल आणि क्रिया, ज्यांच्यामुळे हे विश्व निर्माण झाले आहे.

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

त्याला कोणताही स्वामी नाही, चिन्ह नाही, किंवा शासक नाही; तोच सर्व कारणांचा कारण, आणि त्यांच्या स्वाम्यांचा स्वामी आहे.