शिवपुराणम्

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

जरी त्याला डोळे नाहीत तरी तो पाहतो, कान नाहीत तरी तो ऐकतो; तो सर्व काही जाणतो, पण त्याला कोणीही ओळखू शकत नाही — त्याला परम पुरुष म्हणतात.

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

तो अती सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, महानापेक्षा महान, अविनाशी, आणि सर्व जीवांच्या हृदयातील गुहेत लपलेला महेश्वर आहे.

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

जो दुःखरहित आहे, त्याला धात्याच्या कृपेने तो ईशान, जो निष्क्रिय असूनही सर्व कर्मांचा आधार आहे आणि ज्याच्यात महानता आहे, त्याचं दर्शन होतं.

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

मी या अजन्मा, पुरातन, सर्वत्र असणाऱ्या, सामर्थ्यशाली परमात्म्याला ओळखतो, ज्याचं जन्ममरण संपलं आहे असं ब्रह्मज्ञानी सांगतात.

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः

एक असूनही, आपल्या शक्तींच्या योगाने तो या तिन्ही लोकांना अनेक प्रकारे प्रकट करतो.

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ती, जी विश्वाची जननी आणि अजन्मा आहे, तीच शिवाची अद्भुत आणि श्रेष्ठ सर्जनशील शक्ती आहे — तीच लाल, पांढरी, काळी आणि अजन्मा असून सर्वांची माता आहे.

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

तो अजन्मा, जननीसोबत स्वतःच्या स्वरूपात रमतो; पण दुसरा अजन्मा भक्तांच्या सुखासाठी तिला सोडून देतो.

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

दोन पक्षी एकत्र, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड पिंपळ फळ खातो, तर दुसरा काहीही न खाता फक्त पाहत राहतो.

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

या झाडावर एक मनुष्य गुंतलेला आणि लपलेला आहे, तो दुःखी होतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, म्हणजे परमेश्वराला, सर्व कारणांचा मूळ पाहतो, तेव्हा त्याला समाधान मिळते.

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

तेव्हा त्याला त्या परमात्म्याची महती कळते, तो दुःखमुक्त होतो आणि सुखी होतो. वेद, यज्ञ, ऋतू, जे काही झाले आणि होईल ते सर्व त्याच्याच रूपात आहे.

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

हा प्रभू या सृष्टीमध्ये राहून आपल्या मायेमुळे हे विश्व निर्माण करतो. माया म्हणजेच निसर्ग, आणि मायेला चालवणारा तो महादेव आहे, हे जाणावं.

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

त्याच्या अवयवांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे. अतिशय सूक्ष्म असणारा ईश्वर गर्भाच्या मध्यातही आहे.

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

विश्वाचा सृष्टीकर्ता आणि व्यापणारा एकमेव शंकर आहे, हे ओळखल्यावर मनुष्याला सर्वोच्च शांतता मिळते.

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

तोच काळ, रक्षक, विश्वाचा स्वामी आणि प्रभू आहे. त्या सर्वांचा अधिपती ओळखल्यावर मरणाच्या फासातून मुक्ती मिळते.

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

सर्वात सूक्ष्म तुपाच्या सारापेक्षा जास्त सूक्ष्म असा प्रभू सर्व जीवांत लपलेला आहे, हे जाणल्यावर सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

तोच सर्वोच्च देव, विश्वाचा कर्ता आणि महेश्वर आहे. तो हृदयात वास करणारा आहे, हे ओळखल्यावर अमरत्व प्राप्त होते.

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

जेव्हा सर्व काही नसते—ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व—तेव्हा फक्त शंकरच उरतो, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न होते.

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

कोणीही त्याला वर, खाली किंवा मध्ये पकडू शकत नाही. ज्याचे नाव मोठ्या कीर्तीचे आहे, त्याची कुठलीही प्रतिमा नाही.

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

काही ज्ञानी आणि निर्भय लोक त्याला अजन्मा समजतात. रक्षणासाठी ते रुद्राच्या शुभ दक्षिण भागाकडे वळतात.

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

दोन अक्षरे, ज्यांना परम ब्रह्म आणि अनंत असे म्हटले जाते, तेथे ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही गुप्तपणे ठेवलेले आहेत.

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

अज्ञान नाशवंत आहे, ज्ञान अमर आहे, असे म्हटले जाते. या दोन्हीवर जो प्रभुत्व करतो, तोच खरा महेश्वर आहे.

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

जो प्रत्येकाला जाळ्यासारखा अनेक प्रकारे करतो, पण स्वतः एकच राहतो, सर्वांची निर्मिती करून सर्वांवर सामर्थ्याने अधिपत्य करतो.

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् भासयन् भ्राजते स्वयम् यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

तो स्वतःच्या तेजाने सर्व दिशांना—वर, खाली, आडवे—प्रकाशित करतो. स्वतःला कोणताही गुण नसतानाही, तोच श्रेष्ठ ठरतो.

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

स्वभावाने ओळखले जाणारे आणि नावाने सांगितले जाणारे सर्व, तसेच गुण, भोगणारा आणि भोग्य या सर्वांना तो रूपांतरित करतो आणि विश्वात व्यापून राहतो.

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

देव आणि महर्षी या गुप्त उपनिषदात लपलेल्या, ब्रह्माचा मूळ आणि जगाचा आरंभ असलेल्या त्या परात्पर ब्रह्माला ओळखतात.

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

जे लोक शिवाला अनुभवातून जाणता येणारा, इच्छा नसलेला, अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवणारा, काळाच्या विभागांची निर्मिती करणारा देव म्हणून ओळखतात, ते आपले शरीर सहज सोडतात.

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

काहीजण, भ्रमित होऊन, स्वभावाला अंतिम सत्य मानतात; काहीजण काळाला मानतात. पण हे सर्व देवाच्या महिमेमुळेच आहे, ज्यामुळे हे जग फिरते.

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ज्याच्यामुळे हे जग नेहमीच वेढलेले आहे, ज्याचे स्वरूप काळाच्या पलीकडे आहे, ज्याच्यामुळे हे सर्व कर्म आणि पंचमहाभूतांसह बदलत राहते.

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ते कर्म पुन्हा पुन्हा करून आणि पुन्हा त्यातून निवृत्त होऊन, मनुष्य त्या तत्त्वाशी, त्याच्या खऱ्या स्वरूपासह, योगाने एकरूप होतो.