शिवपुराणम्

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः

तोच एकच प्रभू, आपल्या शक्तींसह आणि ईशान्या देवींसह, या जगाचा जाळं विणणारा आहे.

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

त्या वेळी फक्त रुद्रच असतो; दुसरा कोणीही नसतो. तोच हे विश्व निर्माण करतो आणि पुन्हा स्वतःकडे ओढून घेतो.

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

त्याच्या डोळ्यांनी, तोंडांनी, हातांनी आणि पायांनी तो सर्वत्र आहे; त्याचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलेलं आहे.

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण करणारा तो एकच महेश्वर आहे; तोच सर्व देवांचा उगम आणि मूळ आहे.

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

तोच हिरण्यगर्भ या देवांचा पहिला निर्माण करतो; रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, असं श्रुती सांगते.

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

मी त्या परम पुरुषाला ओळखतो, जो महान, अमर, अचल, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधारापलीकडे आणि प्रभू म्हणून स्थिर आहे.

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

या परमात्म्यापेक्षा वर किंवा खाली असं काहीच नाही; त्याच्यापेक्षा लहान किंवा मोठं काहीच नाही. त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग भरलेलं आहे.

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

सर्व मुख, सर्व शिर, सर्व गळा असलेला, सर्व जीवांच्या अंतरात वसणारा, सर्वत्र व्यापणारा भगवंत म्हणून शिव सर्वत्र आहे.

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

त्याचे हात आणि पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, शिरं आणि तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांनी प्रकटतो, पण प्रत्यक्षात सर्व इंद्रियांपासून वेगळा आहे; तोच सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आधार आणि मित्र आहे.

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

जरी त्याला डोळे नाहीत तरी तो पाहतो, कान नाहीत तरी तो ऐकतो; तो सर्व काही जाणतो, पण त्याला कोणीही ओळखू शकत नाही — त्याला परम पुरुष म्हणतात.

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

तो अती सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, महानापेक्षा महान, अविनाशी, आणि सर्व जीवांच्या हृदयातील गुहेत लपलेला महेश्वर आहे.

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

जो दुःखरहित आहे, त्याला धात्याच्या कृपेने तो ईशान, जो निष्क्रिय असूनही सर्व कर्मांचा आधार आहे आणि ज्याच्यात महानता आहे, त्याचं दर्शन होतं.

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

मी या अजन्मा, पुरातन, सर्वत्र असणाऱ्या, सामर्थ्यशाली परमात्म्याला ओळखतो, ज्याचं जन्ममरण संपलं आहे असं ब्रह्मज्ञानी सांगतात.

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः

एक असूनही, आपल्या शक्तींच्या योगाने तो या तिन्ही लोकांना अनेक प्रकारे प्रकट करतो.

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ती, जी विश्वाची जननी आणि अजन्मा आहे, तीच शिवाची अद्भुत आणि श्रेष्ठ सर्जनशील शक्ती आहे — तीच लाल, पांढरी, काळी आणि अजन्मा असून सर्वांची माता आहे.

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

तो अजन्मा, जननीसोबत स्वतःच्या स्वरूपात रमतो; पण दुसरा अजन्मा भक्तांच्या सुखासाठी तिला सोडून देतो.

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

दोन पक्षी एकत्र, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड पिंपळ फळ खातो, तर दुसरा काहीही न खाता फक्त पाहत राहतो.

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

या झाडावर एक मनुष्य गुंतलेला आणि लपलेला आहे, तो दुःखी होतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, म्हणजे परमेश्वराला, सर्व कारणांचा मूळ पाहतो, तेव्हा त्याला समाधान मिळते.

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

तेव्हा त्याला त्या परमात्म्याची महती कळते, तो दुःखमुक्त होतो आणि सुखी होतो. वेद, यज्ञ, ऋतू, जे काही झाले आणि होईल ते सर्व त्याच्याच रूपात आहे.

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

हा प्रभू या सृष्टीमध्ये राहून आपल्या मायेमुळे हे विश्व निर्माण करतो. माया म्हणजेच निसर्ग, आणि मायेला चालवणारा तो महादेव आहे, हे जाणावं.

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

त्याच्या अवयवांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे. अतिशय सूक्ष्म असणारा ईश्वर गर्भाच्या मध्यातही आहे.

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

विश्वाचा सृष्टीकर्ता आणि व्यापणारा एकमेव शंकर आहे, हे ओळखल्यावर मनुष्याला सर्वोच्च शांतता मिळते.

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

तोच काळ, रक्षक, विश्वाचा स्वामी आणि प्रभू आहे. त्या सर्वांचा अधिपती ओळखल्यावर मरणाच्या फासातून मुक्ती मिळते.

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

सर्वात सूक्ष्म तुपाच्या सारापेक्षा जास्त सूक्ष्म असा प्रभू सर्व जीवांत लपलेला आहे, हे जाणल्यावर सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

तोच सर्वोच्च देव, विश्वाचा कर्ता आणि महेश्वर आहे. तो हृदयात वास करणारा आहे, हे ओळखल्यावर अमरत्व प्राप्त होते.

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

जेव्हा सर्व काही नसते—ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व—तेव्हा फक्त शंकरच उरतो, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न होते.

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

कोणीही त्याला वर, खाली किंवा मध्ये पकडू शकत नाही. ज्याचे नाव मोठ्या कीर्तीचे आहे, त्याची कुठलीही प्रतिमा नाही.

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

काही ज्ञानी आणि निर्भय लोक त्याला अजन्मा समजतात. रक्षणासाठी ते रुद्राच्या शुभ दक्षिण भागाकडे वळतात.