शिवपुराणम्

पुरा कल्पे महाकाले प्रपन्ने लोकविश्रुते आयुध्येतां महात्मानौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्

पूर्वी एका महाकल्पाच्या शेवटी, जेव्हा जग प्रसिद्ध होतं, तेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोन थोर आत्मे एकमेकांशी वाद घालू लागले.

तयोर्मानं निराकर्तुं तन्मध्ये परमेश्वरः निष्कलस्तंभरूपेण स्वरूपं समदर्शयत्

त्यांचा गर्व दूर करण्यासाठी परमेश्वराने त्यांच्या मध्येच एक अखंड स्तंभ रूप धारण करून आपलं खरं स्वरूप दाखवलं.

ततः स्वलिंगचिह्नत्वात्स्तम्भतो निष्कलं शिवः स्वलिंगं दर्शयामास जगतां हितकाम्यया

मग त्या स्तंभात स्वतःच्या लिंगाचं चिन्ह दाखवून, शिवाने सर्व जगाच्या कल्याणासाठी आपलं लिंग प्रकट केलं.

तदाप्रभृति लोकेषु निष्कलं लिंगमैश्वरम् सकलं च तथा बेरं शिवस्यैव प्रकल्पितम्

त्या वेळेपासून सर्व लोकांत, ईश्वराचं लिंग निराकार मानलं जातं आणि साकार मूर्तीही शिवाचीच म्हणून स्थापन केली जाते.

शिवान्येषः तु देवानां बेरमात्रं प्रकल्पितम् तत्तद्बेरं तु देवानां तत्तद्भोगप्रदं शुभम् शिवस्य लिंगबेरत्वं भोगमोक्षप्रदं शुभम्

इतर देवतांसाठी केवळ मूर्तीच ठरवली आहे; त्या त्या देवांच्या मूर्ती त्यांच्या इच्छित सुखांची प्राप्ती देतात आणि मंगल आहेत. पण शिवाचं लिंगमूर्त रूप सुख आणि मोक्ष दोन्ही देणारं आणि अत्यंत शुभ आहे.

पुरा कदाचिद्योगींद्र विष्णुर्विषधरासनः सुष्वाप परया भूत्या स्वानुगैरपि संवृतः

पूर्वी कधीतरी, योगींद्रा, विष्णू विषारी सर्पावर झोपले होते, अत्यंत ऐश्वर्याने आणि आपल्या सेवकांनी वेढलेले.

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः अपृच्छत्पुंडरीकाक्षं शयनं सर्वसुन्दरम्

त्या वेळी, योगायोगाने, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला ब्रह्मा तिथे आला आणि कमळासारख्या डोळ्यांच्या, सुंदर शय्येवर पडलेल्या विष्णूला विचारू लागला.

कस्त्वं पुरुषवच्छेषे दृष्ट्वा मामपि दृप्तवत् उत्तिष्ठ वत्स मां पश्य तव नाथमिहागतम्

तू कोण आहेस, माणसासारखा या शय्येवर पडलेला, मला गर्वाने पाहतोस? उठ बाळा, मला पाहा, तुझा स्वामी इथे आला आहे.

आगतं गुरुमाराध्यं दृष्ट्वा यो दृप्तवच्चरेत् द्रोहिणस्तस्य मूढस्य प्रायश्चित्तं विधीयते

जो कोणी आपला गुरु आणि पूज्य येताना पाहूनही गर्वाने वागतो, तो द्रोही आणि मूर्ख आहे; त्याच्यासाठी प्रायश्चित्त सांगितलं आहे.

इति श्रुत्वा वचः क्रुद्धो बहिः शांतवदाचरत् स्वस्ति ते स्वागतं वत्स तिष्ठ पीठमितो विश

ही वचने ऐकूनही, तो मनात रागावला पण बाहेरून शांतपणे वागला: 'तुला शुभेच्छा, स्वागत आहे बाळा, बस, हे आसन घे.'

किमु ते व्याग्रवद्वक्त्रं विभाति विषमेक्षणम् वत्स विष्णो महामानमागतं कालवेगतः

तुझं तोंड वाघासारखं का भासतं, डोळे का विचित्र दिसतात, विष्णू? मोठा गर्व तुझ्यात आला आहे, काळाच्या प्रवाहाने.

पितामहश्च जगतः पाता च तव वत्सक मत्स्थं जगदिदं वत्स मनुषे त्वं हि चोरवत्

बाळा, पितामह हा जगाचा स्वामी आहे आणि तू या जगाचा रक्षक आहेस. हे जग माझ्यात आहे, तरी तू माणसांत चोरासारखा वागतोस.

मन्नाभिकमलाज्जातः पुत्रस्त्वं भाषसे वृथा एवं हि वदतोस्तत्र मुग्धयोरजयोस्तदा

माझ्या नाभीतील कमळातून जन्मलेला, तू माझा मुलगा आहेस, तरी व्यर्थ बोलतोस. असे हे दोघेही, भ्रमित आणि अजिंक्य, एकमेकांशी बोलत होते.

अहमेव बरो न त्वमहं प्रभुरहं प्रभुः परस्परं हंतुकामौ चक्रतुः समरोद्यमम्

'मीच श्रेष्ठ आहे, तू नाहीस; मीच स्वामी आहे, तू नाहीस.' असे म्हणत दोघेही एकमेकांना मारण्याचा निर्धार करून युद्धासाठी सज्ज झाले.

युयुधाते ऽमरौ वीरौ हंसपक्षींद्रवाहनौ वैरंच्या वैष्णवाश्चैवं मिथो युयुधिरे तदा

ते दोघे अमर वीर, हंस आणि गरुड या वाहनांवर बसून युद्ध करू लागले; त्याचप्रमाणे ब्रह्मा आणि विष्णूचे अनुयायीही एकमेकांशी लढू लागले.

तावद्विमानगतयः सर्वा वै देवजातयः दिदृक्षवः समाजग्मुः समरं तं महाद्भुतम्

तेव्हा सर्व देवगण आपापल्या विमानांत बसून, त्या अद्भुत युद्धाचं दर्शन घेण्यासाठी एकत्र आले.

क्षिपंतः पुष्पवर्षाणि पश्यंतः स्वैरमंबरे सुपर्णवाहनस्तत्र क्रुद्धो वै ब्रह्मवक्षसि

ते सर्व आकाशात मोकळेपणाने पाहत, फुलांचा वर्षाव करत होते. तेव्हा गरुडावर बसलेला, ब्रह्माच्या छातीवर रागावला.

मुमोच बाणानसहानस्त्रांश्च विविधान्बहून् मुमोचा ऽथ विधिः क्रुद्धो विष्णोरुरसि दुःसहान्

मग क्रोधाने भरलेल्या ब्रह्मदेवांनी असंख्य बाण आणि विविध भयंकर अस्त्रं विष्णूच्या छातीवर सोडली.

बाणाननलसंकाशानस्त्रांश्च बहुशस्तदा तदाश्चर्यमिति स्पष्टं तयोः समरगोचरम्

त्या वेळी त्यांनी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असंख्य अस्त्रं आणि बाण सोडले; त्यांचा युद्धाचा देखावा खरंच आश्चर्यकारक होता.

समीक्ष्य दैवतगणाः शशंसुर्भृशमाकुलाः ततो विष्णुः सुसंक्रुद्धः श्वसन्व्यसनकर्शितः

हे पाहून देवांची मंडळी फारच घाबरली आणि अस्वस्थ झाली; तेव्हा विष्णूही प्रचंड रागावले, दुःखाने श्वास घेत होते.

माहेश्वरास्त्रं मतिमान् संदधे ब्रह्मणोपरि ततो ब्रह्मा भृशं क्रुद्धः कंपयन्विश्वमेव हि

शहाण्या विष्णूंनी मग ब्रह्मदेवांवर महेश्वरास्त्र सोडायला घेतलं; तेव्हा ब्रह्मदेवही प्रचंड रागावले आणि सगळं विश्व थरथर कापू लागलं.

अस्त्रं पाशुपतं घोरं संदधे विष्णुवक्षसि ततस्तदुत्थितं व्योम्नि तपनायुतसन्निभम्

त्यांनी भयंकर पाशुपतास्त्र विष्णूच्या छातीवर सोडलं; ते अस्त्र आकाशात उचलून दहा हजार सूर्यांसारखं तेजस्वी दिसू लागलं.

सहस्रमुखमत्युग्रं चंडवातभयंकरम् अस्त्रद्वयमिदं तत्र ब्रह्मविष्ण्वोर्भयंकरम्

ते अस्त्र हजार तोंडांनी, अतिशय भयंकर आणि प्रचंड वाऱ्यासारखं भीतीदायक होतं; ते ब्रह्मा आणि विष्णू दोघांनाही घाबरवणारं ठरलं.

इत्थं बभूव समरो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ततो देवगणाः सर्वे विषण्णा भृशमाकुलाः ऊचुः परस्परं तात राजक्षोभे यथा द्विजाः

अशा रीतीने ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यातील लढाई फारच भयंकर झाली; मग सगळे देव अत्यंत घाबरले आणि अस्वस्थ झाले. ते एकमेकांना म्हणू लागले, 'हे ऋषीहो, हे तर राजांच्या कलहासारखं आहे.'

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरो भावोप्यनुग्रहः यस्मात्प्रवर्तते तस्मै ब्रह्मणे च त्रिशूलिने

ज्याच्यापासून सृष्टी, स्थिती, संहार, लपवणं आणि कृपा या सर्व गोष्टी घडतात, त्या ब्रह्मदेव आणि त्रिशूळधारी महादेव यांना—

अशक्यमन्यैर्यदनुग्रहं विना तृणक्षयोप्यत्र यदृच्छया क्वचित्

त्यांच्या कृपेव्यतिरिक्त इथे दुसऱ्या कोणाच्याही जोरावर गवताचं पातंदेखील नष्ट होऊ शकत नाही, अगदी योगायोगानंही नाही.

इति देवाभयं कृत्वा विचिन्वंतः शिवक्षयम् जग्मुः कैलासशिखरं यत्रास्ते चंद्रशेखरः

अशा रीतीने भीतीने ग्रस्त होऊन देवांनी शंकराचं निवासस्थान शोधायला सुरुवात केली; ते कैलासाच्या शिखरावर गेले, जिथे चंद्रशेखर राहतात.

दृष्ट्वैवममरा हृष्टाः पदंतत्पारमेश्वरम् प्रणेमुः प्रणवाकारं प्रविष्टास्तत्र सद्मनि

असं पाहून आनंदित अमरांनी परमेश्वराचं परमपद गाठलं; त्यांनी त्या दिव्य निवासात 'ॐ' म्हणत वंदन केलं.

तेपि तत्र सभामध्ये मंडपे मणिविष्टरे विराजमानमुमया ददृशुर्देवपुंगवम्

तेव्हा सभेच्या मध्यभागी, रत्नांनी मढवलेल्या आसनावर, मंडपात, उमासोबत तेजाने झळाळणारे देवांचे अधिपती त्यांना दिसले.