शिवपुराणम्

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

त्याच्या नसल्याशिवाय या विश्वाची निर्मिती कशी होईल? कारण पशू आणि पाश हे दोन्ही जड आणि अज्ञानी आहेत.

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

मूळ प्रकृतीपासून अगदी कणापर्यंत जे काही जड आहे, ते बुद्धिमान कारणाशिवाय स्वतः काहीच करू शकत नाही.

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

हे जग म्हणजे एक परिणाम आहे, त्याला करणाऱ्याची गरज असते आणि ते अनेक भागांचं बनलेलं आहे; म्हणून करणाऱ्याचं स्थान हे फक्त स्वामीचं आहे, पशू किंवा पाशाचं नाही.

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

पशूचं कर्तृत्वही स्वामीच्या प्रेरणेनेच होतं, जसं आंधळ्याला दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय चालता येत नाही.

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

जेव्हा जीव स्वतःला प्रेरकापासून वेगळा समजतो आणि त्याच्या कृपेने त्याला लाभ होतो, तेव्हा तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

पशू, पाश आणि स्वामी यांचं एक श्रेष्ठ स्थान आहे; हे ज्याने ओळखलं, तो ब्रह्मज्ञानी जन्ममरणातून मुक्त होतो.

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

हे दोन — नाशवंत आणि अविनाशी, प्रकट आणि अप्रकट — एकत्र आहेत; विश्वाचा मुक्त करणारा स्वामी सर्वांचं पालन करतो.

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

भोगणारा, भोग्य आणि प्रेरक — हे तिघे समजावेत; यापलीकडे जाणाऱ्यांनी दुसरं काहीही जाणण्यासारखं नाही.

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

जसं तीळात तेल असतं, दह्यात तूप असतं, प्रवाहात पाणी असतं आणि लाकडात अग्नी असतो,

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

अशा प्रकारे, जो नेहमीच सत्य आणि तप यामध्ये मग्न असतो, तो आपल्या आत असलेल्या, आपल्या आत्म्यापेक्षा वेगळ्या असलेल्या त्या महान आत्म्याचं दर्शन करतो.

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः

तोच एकच प्रभू, आपल्या शक्तींसह आणि ईशान्या देवींसह, या जगाचा जाळं विणणारा आहे.

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

त्या वेळी फक्त रुद्रच असतो; दुसरा कोणीही नसतो. तोच हे विश्व निर्माण करतो आणि पुन्हा स्वतःकडे ओढून घेतो.

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

त्याच्या डोळ्यांनी, तोंडांनी, हातांनी आणि पायांनी तो सर्वत्र आहे; त्याचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलेलं आहे.

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण करणारा तो एकच महेश्वर आहे; तोच सर्व देवांचा उगम आणि मूळ आहे.

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

तोच हिरण्यगर्भ या देवांचा पहिला निर्माण करतो; रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, असं श्रुती सांगते.

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

मी त्या परम पुरुषाला ओळखतो, जो महान, अमर, अचल, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधारापलीकडे आणि प्रभू म्हणून स्थिर आहे.

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

या परमात्म्यापेक्षा वर किंवा खाली असं काहीच नाही; त्याच्यापेक्षा लहान किंवा मोठं काहीच नाही. त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग भरलेलं आहे.

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

सर्व मुख, सर्व शिर, सर्व गळा असलेला, सर्व जीवांच्या अंतरात वसणारा, सर्वत्र व्यापणारा भगवंत म्हणून शिव सर्वत्र आहे.

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

त्याचे हात आणि पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, शिरं आणि तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांनी प्रकटतो, पण प्रत्यक्षात सर्व इंद्रियांपासून वेगळा आहे; तोच सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आधार आणि मित्र आहे.

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

जरी त्याला डोळे नाहीत तरी तो पाहतो, कान नाहीत तरी तो ऐकतो; तो सर्व काही जाणतो, पण त्याला कोणीही ओळखू शकत नाही — त्याला परम पुरुष म्हणतात.

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

तो अती सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, महानापेक्षा महान, अविनाशी, आणि सर्व जीवांच्या हृदयातील गुहेत लपलेला महेश्वर आहे.

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

जो दुःखरहित आहे, त्याला धात्याच्या कृपेने तो ईशान, जो निष्क्रिय असूनही सर्व कर्मांचा आधार आहे आणि ज्याच्यात महानता आहे, त्याचं दर्शन होतं.

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

मी या अजन्मा, पुरातन, सर्वत्र असणाऱ्या, सामर्थ्यशाली परमात्म्याला ओळखतो, ज्याचं जन्ममरण संपलं आहे असं ब्रह्मज्ञानी सांगतात.

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः

एक असूनही, आपल्या शक्तींच्या योगाने तो या तिन्ही लोकांना अनेक प्रकारे प्रकट करतो.

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ती, जी विश्वाची जननी आणि अजन्मा आहे, तीच शिवाची अद्भुत आणि श्रेष्ठ सर्जनशील शक्ती आहे — तीच लाल, पांढरी, काळी आणि अजन्मा असून सर्वांची माता आहे.

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

तो अजन्मा, जननीसोबत स्वतःच्या स्वरूपात रमतो; पण दुसरा अजन्मा भक्तांच्या सुखासाठी तिला सोडून देतो.

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

दोन पक्षी एकत्र, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड पिंपळ फळ खातो, तर दुसरा काहीही न खाता फक्त पाहत राहतो.

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

या झाडावर एक मनुष्य गुंतलेला आणि लपलेला आहे, तो दुःखी होतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, म्हणजे परमेश्वराला, सर्व कारणांचा मूळ पाहतो, तेव्हा त्याला समाधान मिळते.