शिवपुराणम्

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

इथे अनेक शरीरांच्या वेगळेपणामुळे आत्म्याची क्रिया वेगवेगळी दिसते, जशी अष्टापदाच्या पटावर एका गोट्याची हालचाल दिसते.

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

कोणाचं कोणावर खरं मालकी हक्क नसतो, आणि कुणी कुणाचा खरा आप्तही नसतो. बायका, मुलं, नातेवाईक यांच्याशी झालेली भेट ही केवळ योगायोगानेच होते.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

मोठ्या समुद्रात जसं दोन लाकडं एकमेकांना भेटतात आणि पुन्हा वेगवेगळ्या दिशेला जातात, तसंच सर्व जीवांचं एकत्र येणं आहे.

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

एखादा जण त्या देहाला पाहतो, पण तो देह त्याला पाहू शकत नाही. कुणीतरी तिसराच दोघांनाही पाहतो, पण ते दोघं त्याला पाहू शकत नाहीत.

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ब्रह्मादि पासून स्थावरांपर्यंत सर्वांना 'पशु' असं म्हटलं जातं; ही उदाहरण सर्व जीवांसाठी सांगितली आहे.

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

जो सुखदुःख भोगतो, बंधनात अडकलेला आहे, तोच 'पशु' आहे आणि तो परमेश्वराच्या खेळासाठी साधन बनतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

हा अज्ञानी जीव स्वतःच्या सुखदुःखावर स्वतःचं काहीच चालत नाही, तो परमेश्वराच्या इच्छेने स्वर्गात किंवा नरकात जातो.

इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

वायूचे हे शब्द ऐकून, ऋषी आनंदित मनाने त्या वायूला, जो शैवमताचा जाणकार आहे, वंदन करून म्हणाले.

यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

'पशु' आणि 'पाश' असं ज्याला म्हणतात, या दोघांवर स्वतंत्रपणे राज्य करणारा कोण आहे? तो कोण आहे?

अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

कोणीतरी आहे, जो अनंत सुंदर गुणांचा आधार आहे, विश्वाचा स्वामी आणि सृष्टीकर्ता आहे, जो पशूंना त्यांच्या बंधनातून मुक्त करतो.

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

त्याच्या नसल्याशिवाय या विश्वाची निर्मिती कशी होईल? कारण पशू आणि पाश हे दोन्ही जड आणि अज्ञानी आहेत.

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

मूळ प्रकृतीपासून अगदी कणापर्यंत जे काही जड आहे, ते बुद्धिमान कारणाशिवाय स्वतः काहीच करू शकत नाही.

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

हे जग म्हणजे एक परिणाम आहे, त्याला करणाऱ्याची गरज असते आणि ते अनेक भागांचं बनलेलं आहे; म्हणून करणाऱ्याचं स्थान हे फक्त स्वामीचं आहे, पशू किंवा पाशाचं नाही.

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

पशूचं कर्तृत्वही स्वामीच्या प्रेरणेनेच होतं, जसं आंधळ्याला दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय चालता येत नाही.

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

जेव्हा जीव स्वतःला प्रेरकापासून वेगळा समजतो आणि त्याच्या कृपेने त्याला लाभ होतो, तेव्हा तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

पशू, पाश आणि स्वामी यांचं एक श्रेष्ठ स्थान आहे; हे ज्याने ओळखलं, तो ब्रह्मज्ञानी जन्ममरणातून मुक्त होतो.

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

हे दोन — नाशवंत आणि अविनाशी, प्रकट आणि अप्रकट — एकत्र आहेत; विश्वाचा मुक्त करणारा स्वामी सर्वांचं पालन करतो.

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

भोगणारा, भोग्य आणि प्रेरक — हे तिघे समजावेत; यापलीकडे जाणाऱ्यांनी दुसरं काहीही जाणण्यासारखं नाही.

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

जसं तीळात तेल असतं, दह्यात तूप असतं, प्रवाहात पाणी असतं आणि लाकडात अग्नी असतो,

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

अशा प्रकारे, जो नेहमीच सत्य आणि तप यामध्ये मग्न असतो, तो आपल्या आत असलेल्या, आपल्या आत्म्यापेक्षा वेगळ्या असलेल्या त्या महान आत्म्याचं दर्शन करतो.

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः

तोच एकच प्रभू, आपल्या शक्तींसह आणि ईशान्या देवींसह, या जगाचा जाळं विणणारा आहे.

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

त्या वेळी फक्त रुद्रच असतो; दुसरा कोणीही नसतो. तोच हे विश्व निर्माण करतो आणि पुन्हा स्वतःकडे ओढून घेतो.

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

त्याच्या डोळ्यांनी, तोंडांनी, हातांनी आणि पायांनी तो सर्वत्र आहे; त्याचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलेलं आहे.

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण करणारा तो एकच महेश्वर आहे; तोच सर्व देवांचा उगम आणि मूळ आहे.

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

तोच हिरण्यगर्भ या देवांचा पहिला निर्माण करतो; रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, असं श्रुती सांगते.

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

मी त्या परम पुरुषाला ओळखतो, जो महान, अमर, अचल, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधारापलीकडे आणि प्रभू म्हणून स्थिर आहे.

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

या परमात्म्यापेक्षा वर किंवा खाली असं काहीच नाही; त्याच्यापेक्षा लहान किंवा मोठं काहीच नाही. त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग भरलेलं आहे.

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

सर्व मुख, सर्व शिर, सर्व गळा असलेला, सर्व जीवांच्या अंतरात वसणारा, सर्वत्र व्यापणारा भगवंत म्हणून शिव सर्वत्र आहे.

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

त्याचे हात आणि पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, शिरं आणि तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.