शिवपुराणम्

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि

तो डोळ्यांनी किंवा इतर कोणत्याही इंद्रियांनी समजू शकत नाही.

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् नाधस्तान्न कुतश्चन

तो ना स्त्री आहे, ना पुरुष, ना नपुंसक; तो वर नाही, आडवा नाही, खाली नाही, कुठूनही नाही.

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

शरीर नसतानाही, शरीरांत, चल-अचल सर्वत्र, अविनाशी असा आत्मा, धीराने मनाने अंतर्मुख होणारा मनुष्य नेहमी ओळखतो.

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

याबद्दल जास्त बोलण्याची गरज नाही; पुरुष हा शरीरापासून वेगळा आहे. जे हे वेगळेपण पाहत नाहीत, त्यांचे दृष्टीकोन चुकीचे आहे.

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

हे जे शरीर पुरुषाचे आहे असे म्हटले जाते, ते अपवित्र, असहाय्य, दुःखदायक आणि क्षणभंगुर आहे; ते खरा आत्मा नाही.

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

दुर्दैवाच्या बीजासोबत एकत्र झाल्यावर, पुरुष स्वतःच्या कर्मानुसार सुखी, दुःखी किंवा भ्रमित होतो.

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

पाण्याने ओलावलेल्या शेतात जसा अंकुर उगवतो, तसेच अज्ञानाने ओतप्रोत कर्म शरीर निर्माण करते.

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

परम आनंदाची वासस्थाने आणि अंतिम मृत्यू, येणारी आणि गेलेली अशी हजारो शरीरं त्याला मिळतात.

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

येता-जाताना, शरीरं झिजली की, शरीरधारी कुठेही कायमचं स्थान मिळवत नाही.

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

शरीरांनी झाकला आणि वेगळा केला तरी, तो जसा आकाशात ढगांच्या गटांनी झाकलेला चंद्राचा प्रकाश दिसतो, तसा जाणवतो.

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

इथे अनेक शरीरांच्या वेगळेपणामुळे आत्म्याची क्रिया वेगवेगळी दिसते, जशी अष्टापदाच्या पटावर एका गोट्याची हालचाल दिसते.

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

कोणाचं कोणावर खरं मालकी हक्क नसतो, आणि कुणी कुणाचा खरा आप्तही नसतो. बायका, मुलं, नातेवाईक यांच्याशी झालेली भेट ही केवळ योगायोगानेच होते.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

मोठ्या समुद्रात जसं दोन लाकडं एकमेकांना भेटतात आणि पुन्हा वेगवेगळ्या दिशेला जातात, तसंच सर्व जीवांचं एकत्र येणं आहे.

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

एखादा जण त्या देहाला पाहतो, पण तो देह त्याला पाहू शकत नाही. कुणीतरी तिसराच दोघांनाही पाहतो, पण ते दोघं त्याला पाहू शकत नाहीत.

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ब्रह्मादि पासून स्थावरांपर्यंत सर्वांना 'पशु' असं म्हटलं जातं; ही उदाहरण सर्व जीवांसाठी सांगितली आहे.

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

जो सुखदुःख भोगतो, बंधनात अडकलेला आहे, तोच 'पशु' आहे आणि तो परमेश्वराच्या खेळासाठी साधन बनतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

हा अज्ञानी जीव स्वतःच्या सुखदुःखावर स्वतःचं काहीच चालत नाही, तो परमेश्वराच्या इच्छेने स्वर्गात किंवा नरकात जातो.

इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

वायूचे हे शब्द ऐकून, ऋषी आनंदित मनाने त्या वायूला, जो शैवमताचा जाणकार आहे, वंदन करून म्हणाले.

यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

'पशु' आणि 'पाश' असं ज्याला म्हणतात, या दोघांवर स्वतंत्रपणे राज्य करणारा कोण आहे? तो कोण आहे?

अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

कोणीतरी आहे, जो अनंत सुंदर गुणांचा आधार आहे, विश्वाचा स्वामी आणि सृष्टीकर्ता आहे, जो पशूंना त्यांच्या बंधनातून मुक्त करतो.

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

त्याच्या नसल्याशिवाय या विश्वाची निर्मिती कशी होईल? कारण पशू आणि पाश हे दोन्ही जड आणि अज्ञानी आहेत.

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

मूळ प्रकृतीपासून अगदी कणापर्यंत जे काही जड आहे, ते बुद्धिमान कारणाशिवाय स्वतः काहीच करू शकत नाही.

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

हे जग म्हणजे एक परिणाम आहे, त्याला करणाऱ्याची गरज असते आणि ते अनेक भागांचं बनलेलं आहे; म्हणून करणाऱ्याचं स्थान हे फक्त स्वामीचं आहे, पशू किंवा पाशाचं नाही.

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

पशूचं कर्तृत्वही स्वामीच्या प्रेरणेनेच होतं, जसं आंधळ्याला दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय चालता येत नाही.

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

जेव्हा जीव स्वतःला प्रेरकापासून वेगळा समजतो आणि त्याच्या कृपेने त्याला लाभ होतो, तेव्हा तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

पशू, पाश आणि स्वामी यांचं एक श्रेष्ठ स्थान आहे; हे ज्याने ओळखलं, तो ब्रह्मज्ञानी जन्ममरणातून मुक्त होतो.

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

हे दोन — नाशवंत आणि अविनाशी, प्रकट आणि अप्रकट — एकत्र आहेत; विश्वाचा मुक्त करणारा स्वामी सर्वांचं पालन करतो.

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

भोगणारा, भोग्य आणि प्रेरक — हे तिघे समजावेत; यापलीकडे जाणाऱ्यांनी दुसरं काहीही जाणण्यासारखं नाही.

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

जसं तीळात तेल असतं, दह्यात तूप असतं, प्रवाहात पाणी असतं आणि लाकडात अग्नी असतो,